Sa pagpangulo sa Piston (Pagkakaisa sa mga Samahan sa Tsuper ug Operator Nationwide), kauban ang mga estudyante, mamumuo, kabus ug uban pang sektor, gilunsad sa mga drayber ug opereytor sa dyip ang 2-adlaw nga welga sa transportasyon ug protesta sa katawhan niadtong Marso 19 ug 20. Ang ilang panawagan sa welga-protesta mao ang dihadihang rolbak sa presyo sa mga produktong petrolyo ngadto sa ₱55/litro ug pagtapos sa gerang agresyon sa US sa Iran.

Panawagan usab nila ang dugang sa suhol ngadto sa lebel nga makabuhi, pagtangtang sa buhis sa petrolyo ug uban pang batakang palaliton, ug pagbasura sa Oil Deregulation Law.

Usa ka adlaw bag-o niini, naglunsad og mga lihok-protesta ang mga grupo sa kabatan-onan sa University of the Philippines-Diliman ug Polytechnic University of the Philippines-Sta. Mesa isip suporta sa panawagan sa welga. Niadtong Marso 16, miadto usab ang mga grupong maka-kinaiyahan ug uban pa sa upisina sa Petron Corporation nga naa sulod sa compound sa nanag-iya niini nga San Miguel Corporation sa Pasig City. Gimakmak nila ang pagkahakog sa kita sa Petron, ug gibato og lapok ug gipintalan og mga islogan ang dagkong tarpolin nga nakasab-it sa ganghaan sa compound.

Bagsak nga panginabuhi

Dungan sa hinanaling rolbak sa presyo sa petrolyo, panawagan usab sa grupong Piston ang makatarunganonon nga dugang-plete hangtud sa ₱5. Dakong insulto kanila ang ₱1 nga dugang-plete nga gianunsyo sa Land Transportation Franchising and Regulatory Board (LTFRB) niadtong Marso 17. Gamay na gani, gibawi pa kini ni Ferdinand Marcos Jr. sa sunod nga adlaw.

Una nang gitugutan sa LTFRB ang dugang-plete alang sa mga bus sa probinsya nga ₱1 sa unang upat ka kilometro ug ₱0.30-₱0.45 kada sunod nga kilometro, depende sa klase sa bus. Gimakmak usab kini sa mga tag-iya sa bus nga ang unang hangyo mao ang ₱20 nga dugang sa batakang plete.

Ulahing nagmando ang gobyerno og temporaryong ₱1 nga dugang-plete alang sa mga dyip niadto pang 2023. Gikan niadtong panahona, tulo ka pilo na nga misaka ang presyo sa petrolyo. Niining Marso lamang, duha ka “jumbo” nga pagsaka sa presyo ang gipatuman sa mga kumpanya sa lana. Mokabat sa ₱20–₱40+/litro ang gipatong sa presyo sa gasolina; ₱40–₱60+/litro sa presyo sa diesel ug ₱32–₱38.50/litro sa kerosin. Niadtong Marso 19, naa na sa ₱80-₱96/litro ang gasolina sa mga gasolinahan; ₱95-₱114/litro ang diesel; ug ₱85-₱134.89/litro ang kerosin.

Sumala sa Piston, sa pagsangko sa presyo sa diesel ngadto sa ₱120 kada litro, maalkansi ang mga drayber og ₱3,600 kada adlaw sa konsumo nga 30 litro alang sa tibuok adlaw nga pagbyahe. Daghan kanila ang mapugos nga mohunong sa pagbyahe tungod niini.

Hakog sa kita

Niadtong 2025, binilyong piso ang kita sa lokal nga mga kumpanya pinaagi sa sobrang pagpresyo sa ilang mga produktong petrolyo.

Sumala sa datos sa International Monetary Fund ug Department of Energy, ang presyo sa krudo nga lana sa Dubai mikunhod gikan $81.80 kada bariles niadtong Enero 2025 ngadto $61.83 niadtong Disyembre 2025, o og 24%. Bisan pa, walay kausaban ang presyo sa diesel sa NCR: ₱57.79 niadtong Enero ug ₱57.76 niadtong Disyembre 2025.

Dakong binuang ang giingong “gisalamin” lamang sa lokal nga presyo sa mga produktong petrolyo ang presyo sa krudo nga lana sa kalibutanhong merkado. Samtang paspas ang mga kumpanya sa lana sa pagpasa sa mga konsyumer bisan unsa kagamay nga pagtaas sa presyo sa krudo sa kalibutanhong merkado, hinay kaayo ang pagbawi kung mokunhod kini.

Sa milabay nga 17-18 ka adlaw, pananglitan, misaka ang presyo sa krudong lana sa kalibutanhong merkado og 40-50% (gikan $70 ngadto $102). Mas paspas pang nadugangan ang mga presyo sa Pilipinas, labi na sa diesel, nga misaka og 50%-100% sa parehong panahon. Pinakataas kini sa tibuok Southeast Asia tungod sa kawalay regulasyon sa sektor ubos sa Oil Deregulation Law.

Kini nga kahakogan mao ang hinungdan nganong isa sa pinakadako ang kita sa mga kumpanya sa lana. Gani, gipasigarbo pa sa Petron ang “makasaysayanong” 84% nga pagburot sa netong kita niini, gikan ₱8.5 bilyon niadtong 2024 ngadto ₱15.6 bilyon niadtong 2025. Midako usab og 33% ang netong kita sa Shell Philippines sa unang siyam ka buwan sa 2025.

Palas-anong buhis

Sa wala pa ang gerang agresyon sa US sa Iran, dili mokubos sa ₱15 ang nakapatong nga buhis kada litro sa diesel (₱6 isip excise tax ug ₱9 isip value-added tax o VAT) ug ₱17 sa gasolina. Giduut sa Piston ug Bayan, kinahanglan tangtangon dili lamang ang excise tax, kundili labaw pa ang VAT nga nagakadako samtang midako ang baseng presyo.

Kung tangtangon ang maong mga buhis, una ang VAT, mokunhod ang presyo sa mga produktong petrolyo og ₱15-₱22/litro. Dakong tabang kini dili lamang kanila ug sa mga gasakay sa pangpublikong transportasyon, kundili apil sa mga mangingisda ug mag-uuma nga naggamit og diesel sa produksyon.

Pangtabon nga solusyon

Dili gayud igo ang gipasigarbo sa rehimeng Marcos nga ayuda gikan sa Assistance to Individuals in Crisis Situations (AICS) sa DSWD. Dili igo ang ₱5,000 nga “one-time cash payout” o usa ka bagsakan nga ayuda alang sa mga drayber sa dyip, traysikol, taksi ug TNVS nga matud nila molungtad lamang og tulo ka adlaw. Pipila pa lamang ang nahatagan niini, ug sa Abril pa ang distribusyon sa tibuok nasud. Daghan na usab ang nagreklamo nga wala sila sa listahan sa makadawat og ayuda.

Sama sa AICS, usa ka bagsakan lamang usab ang fuel subsidy sa DoTR ug LTFRB nga gitagana alang sa mga 400,000 ka drayber sa pangpublikong sakyanan sa tibuok nasud. Naa sa ₱5,000 lamang usab ang ihatag niini sa mga drayber sa tradisyunal nga dyip ug traysikel, samtang ₱10,000 ang ihatag sa mga “modernong dyip.”