Sa pagpamuno sang Piston (Pagkakaisa ng mga Samahan ng Tsuper at Operator Nationwide), kaupod ang mga estudyante, mamumugon, imol kag iban pa nga sektor, ginlunsar sang mga drayber kag opereytor sang dyip ang 2-adlaw nga welga sang transportasyon kag protesta sang banwa sadtong Marso 19 kag 20. Panawagan nila sa welga-protesta ang gilayon nga rolbak sa presyo sang mga produktong petrolyo padulong sa ₱55/litro kag pagtapos sang gyerang agresyon sang US sa Iran.

Panawagan man nila ang pagpasaka sang sweldo sa makabuhi nga lebel, pagkakas sang buwis sa petrolyo kag iban pa nga sandigan nga balaklon kag pagbasura sang Oil Deregulation Law.

Isa ka adlaw antes sini, naglunsar sang mga hublag protesta ang mga grupo sang pamatan-on sa University of the Philippines-Diliman kag Polytechnic University of the Philippines-Sta. Mesa bilang suporta sa panawagan welga. Sadtong Marso 16, nagpadulong man ang mga grupong makakapalibutan kag iban pa sa opisina sang Petron Corporation nga yara sa sulod sang compound sang tag-iya sini nga San Miguel Corporation sa Pasig City. Ginbatikos nila ang pagka-sakon sa ganansya sang Petron, kag ginbato sang lutak kag ginpinturahan ang mga dalagko nga tarpolin nga nakasab-it sa pader sang compound.

Hagmak nga palangabuhian

Kadungan sang gilayon nga rolbak sa presyo sang petrolyo, panawagan sang grupo sang Piston ang makatarungan nga dugang-pasahe nga tubtob ₱5. Dako nga insulto sa ila ang ₱1 nga dugang-pasahe nga gin-anunsyo sang Land Transportation Franchising and Regulatory Board (LTFRB) sadtong Marso 17. Gamay na gani, ginbawi pa ini ni Ferdinand Marcos Jr sa masunod nga adlaw.

Una na nga ginhatag sang LTFRB ang dugang-pasahe para sa mga pangprobinsya nga bus nga ₱1 sa una nga apat ka kilometro kag ₱0.30-₱0.45 kada masunod nga kilometro, depende sa klase sang bus. Gin-almahan man ini sang mga tag-iya sang bus nga ang una nga demanda ₱20 nga dugang sa sandigan nga pamasahe.

Ulihi nga nagmando sang temporaryo nga ₱1 dugang sa pamasahe ang gobyerno para sa mga dyip sadtong 2023. Halin sadto, triple na ang ginsaka sang presyo sang petrolyo. Sining Marso lang, duha ka “jumbo” nga pagsaka sa presyo ang ginpatuman sang mga kumpaniya sang lana. Naglab-ot sa ₱20–₱40+/litro ang gindugang sa presyo sang gasolina; ₱40–₱60+/litro sa presyo sang diesel kag ₱32–₱38.50/litro sang kerosin. Sadtong Marso 19, yara sa ₱80-₱96/litro na ang gasolina sa mga gasolinahan; ₱95-₱114/litro ang diesel; kag ₱85-₱134.89/litro ang kerosin.

Suno sa Piston, sa pagtungtong sang presyo sang diesel sa ₱120 kada litro, mapierde ang mga drayber sang ₱3,600 kada adlaw sa konsumo nga 30 litro para sa bug-os nga adlaw sang pagpasada. Madamo sa ila ang mapilitan nga mag-untat sa pagbyahe tungod diri.

Sakon sa ganansiya

Sadtong 2025, binilyon ka piso ang ginakamal sang lokal nga mga kumpaniya sa sobra nga pagpapresyo sang mga ini sa mga produktong petrolyo.

Suno sa datos sang International Monetary Fund kag Department of Energy, ang presyo sang krudo nga lana sang Dubai nagsarurot halin $81.80 kada bariles sadtong Enero 2025 padulong sa $61.83 sadtong Disyembre 2025, ukon sang 24%. Sa pihak sini, wala sang pagbag-o ang presyo sang diesel sa NCR: ₱57.79 sadtong Enero kag ₱57.76 sadtong Disyembre 2025.

Dako nga kabulaskugan ang ginasiling nga “ginalaragway” lang sang lokal nga presyo sang mga produktong petrolyo ang presyo sang krudo nga lana sa pangkalibutan nga merkado. Samtang madasig ang mga kumpaniya sang lana sa pagpasa sa mga konsyumer sa bisan gamay nga pagsaka sang presyo sang krudo nga lana sa pangkalibutan nga merkado, tuman ka hinay naman sang pagbawi kon magnubo ini.

Sa nagligad nga 17-18 ka adlaw, halimbawa, nagsaka ang presyo sang krudo nga lana sa pangkalibutan nga merkado sang mas o menos 40-50% (halin sa $70 padulong sa $102). Mas mataas ang ginsaka sang mga presyo sa Pilipinas, ilabi na sa diesel, nga nagsaka sang 50%-100% sa amo man nga panahon. Pinakataas ini sa bug-os nga Southeast Asia tungod sa kawad-on sang regulasyon sa sektor tungod sang Oil Deregulation Law.

Ang pagkasakon nga ini ang rason kon ngaa lakip sa pinakadako nga nagakamal sang ganansiya ang mga kumpaniya sang lana. Ginpahambog sang Petron ang “makasaysayan” nga 84% nga paghabok sang neto nga kita sini, halin ₱8.5 bilyon sadtong 2024 padulong sa ₱15.6 bilyon sadtong 2025. Nagsaka man sang 33% ang neto nga kita sang Shell Philippines sa una nga siyam ka bulan sang 2025.

Pabug-at nga buwis

Antes ang gyerang agresyon sang US sa Iran, indi magnubo sa ₱15 ang nakapatong nga buwis sa kada litro sang diesel (₱6 bilang excise tax kag ₱9 bilang value-added tax ukon VAT) kag ₱17 sa gasolina. Giit sang Piston kag Bayan, dapat kakason indi lang ang excise tax, kundi labi sa tanan ang VAT nga nagasaka samtang nagadako ang base nga presyo.

Pangtapal nga solusyon

Tuman ka indi bastante ang ginapahambog sang rehimen Marcos nga ayuda halin sa Assistance to Individuals in Crisis Situations (AICS) sang DSWD. Indi bastante ang ₱5,000 “one-time cash payout” ukon isa ka bagsakan nga ayuda para sa mga drayber sang dyip, taysikol, taksi kag TNVS nga siling nila magadugay lang sang tatlo ka adlaw. Gamay pa lang ang nahatagan sini, kag sa Abril pa ang distribusyon sa pungsodnon nga sakop. Madamo naman ang nagareklamo nga wala sila sa listahan sang makakuha sang ayuda.

Kasubong sang AICS, isa ka bagsakan man lang ang fuel subsidy sang DoTR kag LTFRB nga gintalana sa mas o menos 400,000 drayber sang pangpubliko nga salakyan sa bug-os nga pungsod. Yara sa ₱5,000 man lang ang ginahatag sini sa mga drayber sang tradisyunal nga dyip kag traysikol, samtang ₱10,000 ang ginahatag sa mga “moderno nga dyip.”