Trapik, polusyon ken pannakalugi ti ekonomya ti ilanlandet ti Asian Development Bank (ADB), kakumplot ti nagsaruno a rehimen Duterte ken Marcos, tapno pwersaan nga i-phaseout dagiti tradisyonal a dyip ken sukatan dagitoy ti sarplas a lugan nga aramid-Japan wenno baro a lugan a patpatarayen ti kuryente. Nangikabil ti banko ti $10 bilyon a “climate finance” tapno ipatungpal ti nadumadumanga “inisyatiba” para iti panangsebseb iti climate change, karaman dagiti programa para iti transportasyon a “low carbon” kas iti jeepney phaseout.

Inugesan ti phaseout iti Public Utility Vehicle Modernization Program (PUVMP) iti poder ti rehimen Duterte idi 2017. Ngem nangrugi daytoy nga induron manipud pay 2012, idi inaramidan ti ADB ti serye ti panagsukisok ti sistema ti transportasyon idiay Davao City, a kamaudianan na ket nabukel iti Davao Public Transport Modernization Project idi 2015. Pinakapanggep ti proyekto a runawen ti agraraira a sistema dagiti dyip, bus ken traysikel iti syudad ken sukatan daytoy ti sistema a Bus Rapid Transit (BRT), usar dagiti lugan, makina ken materyal nga aprubado ti banko. (Inaramidan ti ADB ti kapada a serye ti panagsukisok ti “modernisasyon ti transportasyon” idiay Metro Manila idi 2017.)

Idi Hulyo, inteden ti ADB iti lokal a gubyerno ti Davao (a tengngel dagiti Duterte) ti $1 bilyon utang tapno rugian ti implementasyon ti BRT. Iti uneg daytoy, makissayan dagiti ruta ti komyuter manipud 120 agturong 29 ken masukatan ti nasurok 7,000 tradisyonal a dyip ken rinibribo a traysikel ti 1,100 bus. Kakuyog ti panagsukat ti sistema ti panagretoke kadagiti kalsada ti Davao, panangidatag kadagiti baro a kalsada, panangipatakder kadagiti shed, depot ken terminal dagiti bus, panangurnos kadagiti interseksyon, panangipatakder ti eskwelaan para kadagiti drayber, gasut-ribu ken maysa a remedyo a kasapulan nga idataag sakbay a gumana ti BRT. Iti kabuklan, agkasapulan ti ₱73.37 bilyon tapno gastusan ti proyekto. Nayon iti utang, maala ti pondo iti badyet ti nailian ken lokal a gobyerno.

Tapno nyutralisaen dagiti babassit a drayber ken opereytor a simmupyat iti pasirok a phaseout, inatake dagiti timpuyog da usar ti sibubukel a pasista a makinarya ti estado. Manipud 2017, impatungpal met ti lokal a gobyerno ditoy ti pwersaan a konsolidasyon dagiti prangkisa.

Panagpannakkel ti ADB, ti BRT-Davao ti agserbi a modelo ti “modernisasyon” ti transportasyon iti intero a pagilian. Nakapila nga isarunon ditoy ti BRT-Quezon ken BRT-Cebu.

Panangpatay iti ari ti kalsada

Tapno ikalintegan ti panangpatakyas kadagiti tradisyonal a dyip iti kalsada, impasaknap ti ADB ken ti reaksyonaryo nga estado kadagiti “panagsukisok” na ti pannirigan a “nagpasaren” ti disensyo ken teknolohiya ti dyip, ken saan nga umdas ti panagmantinar ken saan a koordinado dagiti operasyon na. (Maysa kadagiti kasdiay a panagsukisok ti insagana ti Enrique Razon Logistics Institute ti De La Salle University para iti Department of Environment and Natural Resources.)

Ti maus-usar a moda ti transportasyon a namnamaen ti milyun-milyon a Pilipino ket tinudingan a “saan a natalged, saan a komportable, makadadael iti salun-at, ken saan a mapangnamnamaan gapu ta kanayon nga awan iti oras.” Karaman kadagiti adu nga inted a makagapu ti kinaawan arwangan na ken panangilugan ken panagibaba kadagiti pasahero iti likudan ti lugan ken saan a kadagiti “sidewalk.” Nupaykasta, awan inted a datos dagitoy a panagsukisok kadagiti ibagbaga a “pinsala” a bulon ti dyip, kas kadagiti aksidente, ken dadduma pay.

Ti dyip, nga orihinal nga aramid manipud kadagiti lugan militar nga imbati ti US iti Maikadua a Gubat Sangalubongan, ken deka-dekadan a mangitultulod iti umili kadagiti papanan da, ket killaat a nagbalin a “didigra iti kalsada.”

Naideklara daytoy kas “kangrunaan a kontribyutor” ti polusyon, uray pay addaan 300,000 laeng kadagitoy iti 12.75 milyon nga agduduma a klase ti lugan iti intero a pagilian ken mataytaya a nababbaba iti 15.5% ti iruruar na iti kabuklan a GHG (greenhouse gases) ti Pilipinas.

Idi tubngaren ti babassit a drayber ken opereytor ti programa, ninaganan ida a “kontra-modernisasyon,” ken, iti saan a manmano a panawen, dagiti komunista ken “NPA” tapno kigtuten ken paulimeken ida. Napilitan da a makipagkompromiso iti inawagan ti ADB a “just transition” (nainkalintegan a transisyon) a ti linaon ket sangsangkamaysa a panag-ayuda kadagiti apektado a pamilya ken pautang tapno makagatang ti lugan nga aggatgatad ti makaulaw a ₱2 milyon.

(Kabayatan na, saan nga ikankano iti panagatake ti ADB ken estado ti paggapuan ti agarup 85% ti GHG, kas kadagiti pabrika, planta, dadakkel a negosyo, ken dadduma a lugan. Makapleng met a dinggen ti panangitalmeg ti ADB iti tradisyonal a dyip kas “pollutant” numanpay adayo a dakdakkel ti sungsungbatan ti Japan ken dagiti bukod na nga industriya, uray dagiti lugan nga ibunbuntuun da iti Pilipinas, iti emisyon ti carbon dioxide iti intero a lubong.)

Kasukat dagiti dyip, inparayag ti estado ken dagiti burgesya komprador dagiti kano ket “climate resilient” a lugan kas iti Hinu XU343, Isuzu-Centro, Isuzu-Almazora ken Toyo Motors E-Jeep, amin ket aramid-Japan. Pasado kano dagitoy iti European emission standard, ti pagrukudan iti emisyon nga agserserbi kadagiti paraaramid ti lugan idiay US ken Europe. Ninaganan dagitoy kas “moderno a dyip” ken “e-jeep,” uray saan a kalanga ti tradisyonal a dyip ken iti aktwal ket babassit a bus a disenyo a Japanese ken Korean.

Gapu ta awan iti kabaelan dagiti drayber ken opereytor ti gatad dagitoy, ginammatan dagiti kadadakkelan a komprador ken burukrata ti gundaway a mangitakder kadagiti korporasyon nga addaan gasut-gasut a lugan a nakarehistro tapno mabukodan dagiti kangrunaan ken kadadakkelan a ruta. (Kagiddan ti konsolidasyon ti prangkisa ti plano a panagkissay kadagiti ruta ken pananglimita kadagitoy iti maymaysa wenno sumagmamano a kooperatiba wenno korporasyon.) Kabayatan na, dagiti opereytor a nagpaipisuk iti patibong ken nangnamnama kadagiti karí ti konsolidasyon ket nalmesen iti utang ken nadadaelen dagiti lugan. (Kitaen ti kasilpo nga artikulo “Masaker iti pagbiagan dagiti drayber ken opereytor, sungbatan ni Marcos” iti panid 5.)

Makabiruken manipud iti utang, bumirok pay manipud iti produkto

Ti ADB ket multilateral a banko nga impatakder ti imperyalista a Japan tapno agbalin a pagayusan ti sarplas a kapital ti estado ken dagiti monopolyo kapitalista a Japanese. Ipanpanaw na ti makuna a kapital iti langa ti official development assisstance wenno ODA wenno utang ken dadduma pay a pinansyal nga instrumento para kadagiti “proyekto a pampadur-as.” Basar iti kagagalad na a monopolyo a pinansya, pagalisén dagiti utang ti panagilako ti serbisyo ken sarplas a produkto a Japanese, kangrunaan ti nadadagsen a makinarya ken lugan. Nakabase daytoy idiay Mandaluyong City.

Maysa ti Pilipinas iti kadakkelan a “benepisyaryo” wenno aggu-utang iti banko ken iti Japan mismo. Dua-katallo (2/3) ti ODA a “maaw-awat” ti Pilipinas ket Japanese. Segun iti website na, saan a bumaba iti 30 proyekto nga imprastruktura ti idurduron na iti sektor ti transportasyon ti Pilipinas. Nasurok 20 ditoy ti aktibo, lima ti tukad-aprubado ken dua ti addaan iti tukad-singasing. (Kabayatan na, adda iggem ti World Bank nga 18 proyekto iti sektor.)

Kondisyon dagiti pautang na ti panagusar ti Japanese nga skills, disenyo, makinarya, ken masansan ngem saan a kanayon, dagiti produkto. Iggem na ti proseso ti procurement (panaggatang ti usar ken suplay) ken panangted kadagiti kontrata. Iti BRT-Davao, kas pangarigan, inkeddeng iti pautang ti panaggatang ti 1,100 bus a maiyannatop iti “istrikto a pagrukudan” ti Japan.

Iti uneg ti PUVMP, agbalin a ga-higante a pangibuntuonan ti Pilipinas a kaadduan dagiti nausaren a lugan (second hand) ti Japan, Korea ken uray ti karibal na a China—kakuyog dagiti sarplas na a produkto kas iti kamera, air conditioning, wifi, sistema ti koleksyon ti pamasahe, ken dadduma pay a kurkurantong nga ar-aramiden a rekisito iti “modernisasyon.” Agserbi met daytoy nga agbayag a pagtagilakuan dagiti baterya, pyesa ken makina a kasapulan para iti maintenace dagiti lugan. Agbalin met a kliyente dagiti lugan a patpatarayen ti kuryente dagiti nakatakder ken ipatakder pay laeng a ganggannaet a planta ti renewable energy.

Kas iti BRT-Davao, paset ti phaseout ti dyip iti nalawlawa a disenyo ti panagsukat ti sibubukel a sistema ti transportasyon. Nakapauneg ditoy ti dadakkel a proyekto nga imprastruktura kas iti panagpalawa dagiti dalan ken panangidatag kadagiti “missing” a network ti dalan (wenno sadino nga awan), panangtarimaan ken panangidatag kadagiti rangtay nu sadino nga awan, panangikabil ti baro a sistema a pantrapiko, panangipatakder kadagiti ga-higante a terminal para kadagiti “moderno a dyip,” panangbukel ti unipormado a sistema ti panangawat ti plete (pangsukat kadagiti konduktor), ken adu pay a pangikabilan ti sarplas a kapital ken produkto ti Japan.

Aprubadon ti sumagmamano a kasilpo ken agsisilpo a proyekto kas iti Metro Manila Bridges Project ken Epifanio de los Santos Greenways Project, kasta met ti panangurnos ti LRT 1 ken LRT 2. Aprubado metten ti proyekto ti panangidatag ti baro a sistema ti riles kas iti North-South Commuter Railway Project nga ma-isilpo iti agrarairan a riles dagiti tren (LRT 1, LRT 2, MRT.) Asidegen nga maaprubaran ti Manila Metro Rail Transit Line 4 Project.

Kadakkelan kadagitoy ti $7-bilyon a Manila Subway Project wenno sistema ti tren iti uneg ti daga a “co-financed” ti ADB ken Japan International Cooperation Agency. Nabukodan dagiti kumpanya a Japanese dagiti kontrata tapno ag-suplay ti 25 tunnel boring machine ken dadduma pay a makinarya, kasta met para iti eksplorasyon, disenyo ken panangabót iti daga.

Kadagitoy amin a proyekto, lablabiden ti ADB, ti rehimen Duterte, ken itatta ti rehimen Marcos, ti kina-ubbaw nga agitulod dagitoy ti “nalaka, natalged ken pangnamnamaan” a moda ti pampubliko a transportasyon tapno aramiden a nakaaw-awat ti panangpatay na iti pagbiagan ti umili.