Duha ka dekada nang ginapas-an sa masang Pilipino ang 12% value-added tax (VAT) sukad nga gipahamtang kini sa reaksyunaryong gubyerno niadtong Pebrero 2006. Gikan 10%, gipataas sa 12% ang VAT ug milangkub sa halos 90% sa mga produkto ug serbisyo. Kini ang pinakataas nga tantos sa VAT sa tibuok Southeast Asia.

Ang VAT ginakibhang sa gubyerno sa ginapalit sa yanong Pilipino nga produktong pagkaon (naprosesong karne, delatang isda, mantika, gatas, kape, asukal, nudels, ug uban pa), mga sanina ug sapatos, tambal, gamit sa balay, ug gamit pang-konstruksyon ug sa mga serbisyo sama sa kuryente, tubig, ug telekomunikasyon sa nasud. Ginakulekta kini sa Bureau of Internal Revenue (BIR). Nagpahamtang usab og VAT sa mga produktong gina-import nga ginakolekta usab sa Bureau of Customs (BOC).

Kasaysayan sa VAT

Unang giduso sa International Monetary Fund (IMF) niadtong 1984 ang pagpatuman sa mga reporma sa pagbuhis sa Pilipinas. Upat ka tuig ang milabay, gipahamtang sa rehimeng US-Aquino I ang 10% VAT sa pinaagi sa Executive Order No. 273. Sakop sa pagbuhis ang daghang produkto sa nasud gawas sa mga produktong pang-eksport.

Gipalapad sa unang higayon ang langkub sa VAT niadtong Mayo 1994 dihang giaprubahan sa kongreso sa rehimeng US-Ramos ang Republic Act (RA) No. 7716 o Expanded VAT (EVAT). Ang EVAT usa sa mga kundisyong gilatag sa IMF aron pautangon ang gubyerno og $650-milyon niadtong Hunyo 1994. Sakop niini ang dugang nga mga produkto ug serbisyo aron pahamtangan og VAT lakip ang mga pestidisyo ug serbisyo sa telekomunikasyon ug pagbyahe sa eroplano ug barko. Tungod sa pagkwestyon sa ligalidad sa balaod, nadelatar sa duha ka tuig ang pagpatuman niini.

Niadtong Pebrero 2006, upisyal nga gipataas sa rehimeng US-Arroyo ang 10% VAT ngadto sa 12% VAT subay sa pagbalaod sa kongreso sa RA 9337 o Reformed VAT niadtong Mayo 2005. Sa misunod nga mga amyenda sa VAT, nagpabilin kini sa taas kaayong 12% ug gipalapad pa ilalum sa Tax Reform for Acceleration and Inclusion (TRAIN) Law (2018) ug Digital VAT (2024).

VAT, asa napadulong?

Sa datos sa BIR, ang VAT ang ikaduha sa pinakadakung nakulektang buhis sa ahensya (25% sa kinatibuk-ang nakulektang buhis) kada tuig. Niadtong 1988, dihang gipatuman ang 10% VAT, nakakulekta ang BIR og ₱7.15 bilyon. Dihang gipalapad kini niadtong 1996, midaku ang nakulektang VAT ngadto sa ₱40.93 bilyon gikan ₱29.57 bilyon niadtong 1995. Dihang gipataas ngadto sa 12% niadtong 2006, nakakulekta ang gubyerno og ₱140.93 bilyon gikan sa ₱87.86 bilyon niadtong 2005.

Gikan Enero hangtud Agosto niadtong 2025, mikita ang gubyerno gikan sa VAT og ₱487 bilyon samtang nataho sa BIR ang usa sa pinakataas nga nakulektang VAT niadtong 2024 nga mikabat og ₱643.85 bilyon. Gikan 1988, gibanabanang mokabat sa ₱7.29 trilyon ang kinatibuk-ang nakulekta sa BIR sa VAT. Wala pay labot dinhi ang nakulekta sa BOC sa VAT sa mga imported nga produkto.

Ang VAT, sama sa lain pang nakulektang buhis, nagapondo sa operasyon sa reaksyunaryong gubyerno. Dinhi gikan ang pangbayad sa labaw pang nagkadakung langyawng utang, sayop nga prayoridad sa militar ug depensa ug mga proyektong imprastruktura, ug para sa kikbak ug kurakot sa mga burukrata-kapitalista.

Direkta sa bulsa

Sa bag-o lang nga pagkabutyag sa sistemikong korapsyon sa rehimeng Marcos, nahimong dobleng paantus ang pagbayad og VAT. Nabati ni Anna, 43-anyos nga inahan sa tulo sa Pasig City, ang maong kalisud. Sa iyang gipayarang bill sa kuryente (₱4,994.47), tubig (₱1,095.8) ug internet (₱2,400) niadtong Enero, gibanabanang ₱1,000 ang nabulsa sa estado pinaagi sa VAT. Dugang pa dinhi ang gasto nila sa pagkaon, sa LPG, sa eskwelahan, ug sa renta, nga aduna usay patong nga VAT.

“Tanan nga ilang nakulekta direktang ginabulsa lamang ug ginagamit sa kaugalingong interes maong ang mga Pilipino padayon pa gihapong naglisud bisan kanunay silang naningkamot,” matud ni Anna. Duyog siya sa lapad nga panawagan sa pagpanubag sa tanang nalambigit sa korapsyon ug naghandum nga mabalik sa katawhan ang ilang pera.

Niadtong Pebrero 13 ug 20, nagprotesta ang Gabriela sa Commonwealth Market sa Quezon City aron ipanawagan: “VAT tanggalin, kurakot panagutin!” Pagsugod kini sa ilang kampanya aron ipabasura ang VAT nga mahimong sentrong kampanya sa grupo hangtud sa Kalibutanong Adlaw sa Kababayen-ang Mamumuo. Lambigit niini, ginaduso sa Makabayan Bloc sa kongreso ang Presyo Ibaba Bill nga magtangtang sa 12% VAT.