Duha kadekada na nga ginpapas-an han masa nga Pilipino an 12% value-added tax (VAT) tikang han tikangan ini nga ig-imponer han reaksyunaryo nga gubyerno hadton Pebrero 2006. Tikang 10%, igin-isa ha 12% an VAT ngan ginpahiluag ha haros 90% han mga produkto ngan serbisyo. Ini an pinakahitaas nga tantos han VAT ha bug-os nga Southeast Asia.

An VAT gin-iiban han gubyerno kada napalit an ordinaryo nga Pilipino han produkto nga pagkaon (naproseso nga karne, delata nga isda, mantika, gatas, kape, asukar, nudels, ngan iba pa), mga panapton ngan sapatos, medisina, higamit ha balay, ngan higamit pan-konstruksyon ngan ha mga serbisyo sugad han kuryente, tubig, ngan telekomunikasyon ha nasud. Ginkokolekta ini han Bureau of Internal Revenue (BIR). Nag-iimponer liwat han VAT ha mga produkto nga gin-iimport nga ginkokolekta naman han Bureau of Customs (BOC).

Kasaysayan han VAT

Syahan nga iginduso han International Monetary Fund (IMF) hadton 1984 an pagpapatuman han mga reporma ha pagbubuhis ha Pilipinas. Pagkalabay han upat katuig, igin-imponer han rehimen US-Aquino I an 10% nga VAT pinaagi han Executive Order No. 273. Ginlupgop han pagbubuhis an damo nga produkto ha nasud labot ha mga produkto nga pan-eksport.

Ginpahiluag ha syahan nga higayon an lupgop han VAT hadton Mayo 1994 han igpasar han kongreso han rehimen US-Ramos an Republic Act (RA) No. 7716 o Expanded VAT (EVAT). An EVAT usa ha mga kundisyon nga iginlatag han IMF agud pautangon an gubyerno han $650 kamilyon hadton Hunyo 1994. Ginlupgop hini an dugang nga mga produkto ngan serbisyo para imponeran han VAT kalakip an mga pestisidyo ngan serbisyo ha telekomunikasyon ngan pagbiyahe ha edro ngan barko. Tungod ha pagkwestyon ha ligalidad han balaud, nadelatar han duha katuig an pagpapatuman hini.

Hadton Pebrero 2006, upisyal nga igin-isa han rehimen US-Arroyo an 10% VAT ngadto ha 12% VAT subay ha pagsasabalaud han kongreso han RA 9337 o Reformed VAT hadton Mayo 2005. Ha sinunod nga mga amyenda ha VAT, nagpabilin ini ha hitaas kaupay nga 12% ngan ginpahiluag ini ha ilarum han Tax Reform Acceleration and Inclusion (TRAIN) Law (2018) ngan Digital VAT (2024).

VAT, diin nahihingadto?

Ha datos han BIR, an VAT an ikaduha ha pinakadako nga nakokolekta nga buhis han ahensya (25% han kabug-usan nga nakokolekta nga buhis) kada tuig. Hadton 1988, han igpatuman an 10% VAT nakolekta han BIR an ₱7.15 kabilyon. Han ginpahiluag ini hadton 1997, dinako an nakolekta nga VAT ngadto ha ₱40.93 kabilyon tikang ₱29.57 kabilyon hadton 1995. Han igin-isa ngadto 12% hadton 2006, nakakolekta an gubyerno han ₱140.93 kabilyon tikang ha ₱87.86 kabilyon hadton 2005.

Tikang Enero tubtub Agosto hadton 2025, kinita an gubyerno tikang ha VAT han ₱487 kabilyon samtang nahirekord han BIR an usa ha pinakahitaas nga nakolekta nga VAT hadton 2024 nga inabot hin ₱643.85 kabilyon. Tikang 1988, gintatantiya nga maabot ha ₱7.29 katrilyon an kabug-usan nga nakolekta han BIR ha VAT. Diri pa kalakip dinhi an nakolekta han BOC ha VAT ha mga imported nga produkto.

An VAT, sugad han iba pa nga nakokolekta nga buhis, nagpopondo ha operasyon han reaksyunaryo nga gubyerno. Dinhi nagtitikang an pambayad ha dugang pa nga nalobo nga langyaw nga utang, sayop nga prayoridad ha militar ngan depensa ngan mga proyekto nga imprastraktura ngan para ha kikbak ngan kurakot han mga burukrata kapitalista.

Direkta ha bursa

Ha diri pala maiha nga kabuksas han sistematiko nga korapsyon han rehimen Marcos, nagigin doble nga pas-anon an pagbabayad han VAT. Abat ni Anna, 43-anyos an edad nga iroy han tulo ha Pasig City, ini nga kakurian. Ha iya ginbabaydan nga bill ha kuryente (₱4,994,47), tubig (₱1,095.8) ngan internet (₱2,400) hadton Enero, gintatantiya nga ₱1,000 an nakukuha han estado ha porma han VAT. Madugang pa dinhi an gastos nira ha pagkaon, ha LPG, ha eskoylahan, ngan ha renta, nga ngatanan mayda nakatungbaw liwat nga VAT.

“Ngatanan han ira nakukuha direkta nga iginbubursa la ngan gin-gagamit ha makaiya nga interes sanglit an mga Pilipino padayon pa gihap nga nagkukuri bisan pa magtrabaho hira han magtrabaho,” sigon kan Anna. Kausa hiya han hiluag nga panawagan han pagpapabaton ha ngatanan nga dabi ngan naglalaum nga mahibabalik ha katawhan an ira kwarta.

Hadton Pebrero 13 ngan 20, naglansar han protesta an grupo nga kababayin-an nga Gabriela ha Commonwealth Market ha Quezon City agud ipanawagan: “VAT tanggalon, kurakot papagbatunon!” Pagtitikang ini han ira kampanya para igpabasura an VAT nga nagigin sentro nga kampanya han grupo tubtub ha pankalibutan nga dlaw han kababayin-an nga trabahador. Kasumpay hini, iginduduso ha kongreso han Makabayan Bloc an Presyo Ibaba Bill nga magtatanggal ha 12% VAT.