Duha ka dekada na nga ginapas-an sang masang Pilipino ang 12% value-added tax (VAT) halin sang ginsugdan ini nga ipatuman sang reaksyonaryong gobyerno sadtong Pebrero 2006. Halin 10%, ginpasaka sa 12% ang VAT kag ginpalapad sa halos 90% sang mga produkto kag serbisyo. Ini ang pinakataas nga tantos sang VAT sa bug-os nga Southeast Asia.

Ang VAT ginakaltas sang gobyerno kada magbakal ang kinaandan nga Pilipino sang produkto sang pagkaon (naproseso nga karne, delata nga isda, mantika, gatas, kape, kalamay, nudels, kag iban pa), mga bayo kag sapatos, bulong, gamit sa balay, kag gamit pang-konstruksyon kag sa mga serbisyo kaangay sang kuryente, tubig, kag telekomunikasyon sa pungsod. Ginakolekta ini sang Bureau of Internal Revenue (BIR). Nagapatuman man sang VAT sa mga produkto nga gina-import nga ginakolekta naman sang Bureau of Customs (BOC).

Kasaysayan sang VAT

Una nga ginduso sang International Monetary Fund (IMF) sadtong 1984 ang pagpatuman sang mga reporma sa pagbuwis sa Pilipinas. Pagkaligad sang apat ka tuig, ginpatuman sang rehimen US-Aquino I ang 10% VAT tungod sa Executive Order No. 273. Sakop sang pagbuwis ang madamo nga produkto sa pungsod magluwas sa mga produktong pang-eksport.

Ginpalapad sa una nga higayon ang sakop sang VAT sadtong Mayo 1994 sang ginpasar sang kongreso sang rehimen US-Ramos ang Republic Act (RA) No. 7716 ukon Expanded VAT (EVAT). Ang EVAT isa sa mga kondisyon nga ginlatag sang IMF para pautangon ang gobyerno sang $650-milyon sadtong Hunyo 1994. Ginsakop sini ang dugang nga mga produkto kag serbisyo para patawan sang VAT lakip ang mga pestisidyo kag serbisyo sa telekomunikasyon kag pagbyahe sa eroplano kag barko. Tungod sa pagkwestyon sa ligalidad sang layi, naatrasar sang duha ka tuig ang pagpatuman sini.

Sadtong Pebrero 2006, opisyal nga ginpasakaan sang rehimen US-Arroyo ang 10% VAT padulong sa 12% VAT santo sa pagpasar bilang layi sang kongreso sang RA 9337 ukon Reformed VAT sadtong Mayo 2005.Sa masunod nga mga amyenda sa VAT, nagpabilin ini sa tuman ka taas nga 12% kag ginpalapad ini sa idalum sang Tax Reform for Acceleration and Inclusion (TRAIN) Law (2018) kag Digital VAT (2024).

VAT, diin nagakadto?

Sa datos sang BIR, ang VAT ikaduha sa pinakadako nga ginakolekta nga buwis sang ahensya (25% sang kabug-osan nga ginakolekta nga buwis) kada tuig. Sadtong 1988, sang ginpatuman ang 10% VAT nakakolekta ang BIR sang ₱7.15 bilyon. Sang ginpalapad ini sadtong 1996, nagdako ang nakolekta nga VAT padulong sa ₱40.93 bilyon halin ₱29.57 bilyon sadtong 1995. Sang ginpasakaan padulong sa 12% sadtong 2006, nakakolekta ang gobyerno sang ₱140.93 bilyon halin sa ₱87.86 bilyon sadtong 2005.

Halin Enero tubtob Agosto sadtong 2025, nakakita ang guyberno halin sa VAT sang ₱487 bilyon samtang nalista sang BIR ang isa sa pinakataas nga nakolekta nga VAT sadtong 2024 nga naglab-ot sa ₱643.85 bilyon. Halin 1988, ginabana-bana nga nagalab-ot sa ₱7.29 trilyon ang kabug-osan nga nakolekta sang BIR sa VAT. Indi pa lakip diri ang nakolekta sang BOC sa VAT sa mga imported nga produkto.

Ang VAT, kasubong sang iban pa nga ginakolekta nga buwis, nagapondo sa operasyon sang reaksyonaryong gobyerno. Diri nagahalin ang pangbayad sa mas pa nagahabok nga dumuluong nga utang, sayup nga prayoridad sa militar kag depensa kag mga proyektong imprastruktura, kag para sa kikbak kag kurakot sang mga burukrata-kapitalista.

Direkta sa bulsa

Sang sini lang nga pagkabuyagyag sang sistematikong korapsyon sang rehimen Marcos, nangin doble nga palas-anon ang pagbayad sang VAT. Ginabatyag ni Ana, 43 anyos nga iloy sang tatlo sa Pasig City, ang pag-antus nga ini. Sa iya ginbayaran nga bill sa kuryente (₱4,994.47), tubig (₱1,095.8) kag internet (₱2,400) sadtong Enero, ginabana-bana nga ₱1,000 ang nakawat sang estado sa dagway sang VAT. Magadugang pa diri ang gasto nila sa pagkaon, sa LPG, sa eskwelahan, kag sa arkila, nga lunsay may nakapatong nga VAT.

“Tanan nga ila makuha direkta nga ginabulsa lang kag ginagamit sa pangkaugalingon nga interes gani ang mga Pilipino padayon pa gihapon nga nagaantus bisan pa sila sige kaskas,” suno kay Anna. Nagapakig-isa siya sa malapad nga panawagan sang pagpasabat sa tanan nga imbolbado kag nagalaum nga mabalik sa pumuluyo ang ila kwarta.

Sadtong Pebrero 13 kag 20, nagpatigayon sang protesta ang grupo sang kababaehan nga Gabriela sa Commonwealth Market sa Quezon City para ipanawagan: “VAT kakason, kurakot pasabton!” Panugod ini sang ila kampanya para ipabasura ang VAT nga mangin sentro sang kampanya sang grupo tubtob sa Pangkalibutanon nga adlaw sang kababaehan nga mamumugon. Kaangot sini, ginaduso sa kongreso sang Makabayan Bloc ang Presyo Ibaba Bill nga magakakas sa 12% VAT.