Natikabagsak an pakabuhi han mga parag-uma ha Cagayan Valley tungod ha kada semana nga waray hunong nga tinagdako nga paghitaas han presyo han lana. Doble nga hampak ini ha ira labina nga nahiaagum an mga humayan, maisan ngan tanuman han kathuraw tikang urhi nga semana han Pebrero.

Yana nga Abril, ginlalauman nga mahiaagum an rehiyon han 11-20 nga mahuraw nga adlaw samtang mas damo pa nga adlaw ha Mayo. Ginlaladawan an mahuraw nga adlaw han mas himubo pa ha usa kamilimetro nga turo han uran. Nangangahulugan ini han mas dako nga konsumo han lana han mga makinarya nga panbomba han tubig ngan pagkultibar ha tuna.

Hadton urhi nga semana han Marso, inabot ha ₱95-₱97/litro an presyo han gasolina, ₱121-₱136/litro an diesel, ngan ₱148/litro an kerosene ha rehiyon. Katugbang hini an masobra doble nga gastos ha makinarya ngan patubig, ngan paghitaas han presyo han gahi, pestisidyo, ngan abono tungod ha transportasyon. Ginbubutong liwat an presyo han hul-os nga pagsarig han Pilipinas ha importasyon hini nga yana napipiit tungod ha gerra nga agresyon han US ha Iran.

Humayan ni Mano Esto

Nakonsumo hi Mano Esto han tubtub 245 kalitro han diesel para ha iya usa kaektarya nga humayan ha Cagayan. Gin-gagamit niya ini ha bomba ha tubig, traktor ngan kuliglig. Han nagtanum hadton Enero, aada ha ₱56.5/litro an diesel ha prubinsya ngan tigda nga hinitaas ha ₱122.31/litro hadton Marso 24 kun kan-o nabuswak na an iya humay, kritikal nga panahon han pagpapatubig.

Ha konserbatibo nga pagtantiya ni Mano Esto, maaabot ha ₱27,345.23 an gastos niya para ha diesel ha bug-os nga tanuman. Hirayo ini ha ₱13,842.5 nga kuntaloy gastos kun nagpapabilin ha presyuhay hadton Enero. Ha kat-ani yana nga Abril, segurado hiya nga mas mahal an plete ha reaper ngan gastos ha pagpapahakot. Dugang pa an haros doble nga presyo han abono. An urea nga hadto ₱1,600-₱1,700 nagin ₱2,400 na kada 50 kilo, samtang an Triple 14 nga hadto ₱1,600-₱1,700 nagin ₱2,100 na.

Hini nga siklo han produksyon, ginastos hi Manong Esto han kabug-usan nga ₱74,846. Diri kalakip dinhi an gahi nga hybrid nga libre niya nga nakuha ha Department of Agriculture (DA) nga nagbabalor han ₱12,000. Kung maaani an target nga 83 kasako han humay ngan mahibaligya ha presyo nga ₱28/kilo an mamara nga humay, makakakuha hiya hin ₱76,692. An neto nga kita niya ₱1,845 la ha bug-os nga upat kabulan han pag-uma.

Hilarum nga pagginhawa ni Mano Esto, “kun magpapadayon pa an sugad hini nga padron han dirudiretso nga paghitaas han presyo han lana, ngan nagpapabilin nga bagsak an presyo han humay, hul-os na nga mapapara an amon pakabuhi.”

Aminado bisan an DA nga mabagsak an produksyon han humay ha nasud tungod ha nagtitikahitaas nga gastos ha produksyon. Ha “pinakagrabe nga senaryo,” gintatantiya han DA nga diri makakab-ot an target nga 19.87 kamilyon nga metriko tonelada nga (MT) produksyon han humay ha bug-os nga tuig. Magkukulang hin 11,868 MT ha syahan nga tunga han 2026 ngan 112,522 ha ikaduha nga tunga han tuig.

Mamara nga mga maisan

Ha usa kaektarya nga maisan ha Isabela, nalugi hin ₱54,000 an parag-uma nga hi Tatang Sisko tungod ha himubo nga ani ngan mahal nga gastos ha produksyon. Namuhunan hiya hin ₱70,000 para hini.

Ginamit hiya hin water pump para ha patubig kundi han tigda nga naghitaas an presyo han lana, waray niya maakos nga igsustiner ini. Natinong an mga mais nga kaagsuban pareho an kahitas-on kan Tatang Sisko. An bunga nga dagko unta, mabug-at ngan sik-on ha lugas nagin gudti ngan bungi-bungi.

Kun hadto nakakaani hiya hin lima tubtub walo katonelada ha usa kaektarya, usa katonelada la an naani niya ha maisan hadton Marso. Ginbarat pa han komersyante an presyo han iya mais ha ₱12/kilo tungod ha “himubo nga kalidad” hini. Ha pag-insister ni Tatang Sisko, nahibaligya niya ini ha balor nga ₱16/kilo (kabug-usan nga ₱16,000), hirayo pa gihapon ha gin-aro niya nga ₱21/kilo.

Ha pira nga mga kaso han maisan, napulo gud la kasako an naani han mga parag-uma ha usa kaektarya. Atubangan hini, mahikukunsidera han mga parag-uma nga “madiskarte” an parag-uma nga waray nala magtanum ngan ginpasibay-an an iya uma tungod kay waray gastos ngan kapagal.

Waray pulos nga rehimen

Sigon ha Pambansang Katipunan ng mga Magbubukid-Cagayan Valley (PKM-CV), pagagrabihon han dirudiretso nga pagbagsak han ani an krisis ha pagkaon ha nasud. Klaro ini ha nahiaaguman yana han mga parag-uma ha rehiyon nga ikaduha nga pinakadako nga prodyuser han bugas ngan prinsipal nga prodyuser han mais ha nasud.

Dako an baratunon dinhi han rehimen Marcos ha kawaray pulos nga kontrolon an presyo han lana ngan ha dunot nga mga pasilidad ngan serbisyo nga patubig. Waray ini mahinungdanon nga pitad ngan lugod, ura-ura kaguti nga ₱2,345 nga pinansyal nga bulig an gintanyag niya ha limitado nga ihap han parag-uma.

“An sugad hini nga nagigin hingaradtuan naton kongkreto nga ladawan han natikakusog nga paghampak han imperyalismo, pyudalismo ngan burukrata-kapitalismo ha parag-uma,” sigon ha PKM-CV. Kasumpay hini, nanawagan an grupo ha mga parag-uma nga pakusgon an pagkaurusa ha rehiyon ngan pursigido nga ipasulong an demokratiko nga rebolusyon han katawhan.