Matentennag ti pagbiagan dagiti mannalon iti Cagayan Valley gapu iti linawas nga awan sarday a dakkel a panagngato ti presyo ti langis. Doble a basnut daytoy kadakwada nangruna ta makapaspasar dagiti kapagayan, kamaisan ken kataltalonan ti tikag manipud maudi a lawas ti Pebrero.

Tatta Abril, namnamaen a makapadas ti rehiyon ti 11-20 a namaga nga aldaw bayat nga ad-adu pay inton Mayo. Iti namaga nga aldaw, nababbaba pay iti maysa a milimetro ti tedted ti tudo. Kaipapanan daytoy a dakdakkel ti konsumo ti langis dagiti makinarya a pagbomba ti danum ken panagarado agingga panaglimpya ti daga.

Idi maudi a lawas ti Marso, dimmanun iti ₱95-₱97/litro ti presyo ti gasolina, ₱121-₱136/litro ti diesel ken ₱148/litro ti kerosene iti rehiyon. Katukad daytoy ti nasurok doble a gastos iti makinarya ken padanum, ken panagngato ti presyo ti bin-i, pestisidyo ken abono gapu iti transportasyon. Ti presyo ket guyguyoden met ti naan-anay a panagsanggir ti Pilipinas iti importasyon kadagitoy a tatta ket mabekbekkel gapu iti gera nga agresyon ti US idiay Iran.

Kapagayan ni Manong Esto

Ti maysa nga ektarya a kapagayan ni Manong Esto idiay Cagayan ket kumonkunsumo ti agingga 245 litro ti diesel. Us-usaren na daytoy iti water pump, traktor ken kuliglig. Idi nagmula idi Enero, adda iti ₱56.5/litro ti diesel iti prubinsya ken timmayok iti ₱122.31/litro idi Marso 24 nu sadinno nga agdawdawan ti pagay na, a kritikal a panawen ti panagpadanum.

Iti konserbatibo a panagtantya ni Manong Esto, dumanun iti ₱27,345.23 ti gastos na para iti diesel iti intero a panagmumula. Adayo daytoy iti ₱13,842.5 laeng koma a gastos nu nagtalinaed ti presyo ti langis idi Enero. Tatta Abril a panaggagapas, sigurado isuna a nanginngina ti abang iti reaper ken gastos iti panagpabunag. Nayon pay ti dandani doble a presyo ti abono. Ti urea a dati a ₱1,600-₱1,700 ket ngimminan ti ₱2,400 kada 50 kilo, bayat a ti Triple 14 a dati a ₱1,600-₱1,700 ket dimmanunen ti ₱2,100.

Iti daytoy a siklo ti produksyon, gimmastos ni Manong Esto ti kabuklan a ₱74,846. Saan a karaman ditoy ti bin-i a hybrid a libre a naala na iti Department of Agriculture (DA) nga aggatad ti ₱12,000. Nu maani na ti target nga 83 sako ken mailako iti ₱28/kilo ti namaga nga irik, makaala isuna ti ₱76,692. Ti neto a sapul na ket ₱1,845 laeng iti intero nga uppat a bulan ti panagtalon.

Insennaay ni Manong Esto, “nu agtuloy pay ti kastoy a turong ti tuloy-tuloy a panagngato ti presyo ti langis, ken agtaltalinaed a bagsak ti presyo ti irik, agtuloyen a mapukaw ti pagbiagan mi.”

Uray ti DA ket aminado a bumagsak ti produksyon ti pagay iti pagilyan gapu iti agkakangato a gastos iti produksyon. Iti “kakarwan a senaryo,” tantantyaen ti DA a saanen a madanun ti target a 19.87 milyon metriko tonelada (MT) a produksyon ti pagay iti intero a tawen. Makurangan ti produksyon ti 11,868 MT iti umuna a gudwa ti 2026 ken 112,522 iti maikadwa a gudwa ti tawen.

Natikag a kamaisan

Iti maysa nga ektarya a kamaisan idiay Isabela, nalugi ti ₱54,000 ti mannalon a ni Tatang Sisko gapu iti nababa nga ani ken nangato a gastos iti produksyon. Nagpuonan isuna ti ₱70,000 para ditoy.

Nagaramat isuna ti water pump para iti padanum ngem idi timmayok ti presyo ti langis, saan nan a nabaelan nga isustinir daytoy. Saan a dimmakkel dagiti mais a kadawyan a kas katayag ni Tatang Sisko. Ti bunga a koma ket dadakkel, nadagsen ken nasedsed iti bukel ket bimmassit ken bungi-bungi.

Nu dati ket makaap-apit isuna ti lima agingga walo a tonelada iti maysa nga ektarya, maysa a tonelada laeng ti naapit na iti mais idi Marso. Binarat pay ti komersyante ti presyo ti mais iti ₱12/kilo gapu iti “nababa a kalidad” daytoy. Iti panangirupir ni Tatang Sisko, nailako na daytoy iti gatad a ₱16/kilo (₱16,000 iti kabuklan), nga adayo latta iti dawdawaten na ti ₱21/kilo.

Iti mano a kaso ti kamaisan, sangapulo a sako laeng ti naapit dagiti mannalon iti maysa nga ektarya. Iti sango daytoy, ibilbilang dagiti mannalon a “wais” ti mannalon a saan laengen a nagmula ken binay-an na a nakatiwangwang laengen ti talon na gapu ta awan ti gastos ken bannog.

Inutil a rehimen

Segun iti Pambansang Katipunan ng mga Magbubukid-Cagayan Valley (PKM-CV), pakarwen ti tuluy-tuloy a panagbagsak ti apit ti krisis iti taraon iti pagilyan. Nalawag daytoy iti mapadpadasan tatta dagiti mannalon iti rehiyon a maikadwa a kadakkelan a prodyuser ti bagas ken kangrunaan a prodyuser ti mais iti pagilyan.

Dakkel ti sungsungbatan ditoy ti rehimen Marcos iti kinainutil a kontrolen ti presyo ti langis ken kadagiti bulok a pasilidad ken serbisyo iti padanum. Awan ti signipikante nga addang daytoy, nu di ket murkat laeng a ₱2,345 tulong pinansyal ti indiaya na iti limitado a bilang dagiti mannalon.

“Daytoy a mapaspasaran tayo ket kongkreto a ladawan ti pumigpigsa a panagbayo ti imperyalismo, pyudalismo ken burukrata-kapitalismo iti mannalon,” segun iti PKM-CV. Kanaig daytoy, immawag ti grupo kadagiti mannalon a papigsaen ti panagkaykaysa iti rehiyon ken ipinget nga iyabante ti demokratiko a rebolusyon ti umili.