Nahugno ang panginabuhi sa mga mag-uuma sa Cagayan Valley tungod sa sunod-sunod ug walay hunong nga dagkong pagsaka sa presyo sa lana. Doble hapak kini kanila, ilabina karon nga apektado ang ilang mga basakan, maisan ug tamnanan sa hulaw sukad sa katapusang semana sa Pebrero.

Karong Abril, gidahum nga makasinati ang rehiyon og 11-20 ka uga nga adlaw, ug mas daghan pa niini sa Mayo. Kinaiya sa usa ka uga nga adlaw ang ubos pa sa usa ka milimetrong ulan. Pasabot niini ang mas dako pang konsumo sa lana sa mga makinarya alang sa pagbomba sa tubig ug pag-andam sa yuta.

Sa ulahing semana sa Marso, ang presyo sa gasolina misaka ngadto sa ₱95-₱97 kada litro, ang diesel sa ₱121-₱136 kada litro, ug ang kerosin sa ₱148 kada litro sa rehiyon. Katumbas kini sa sobra sa doble nga gasto sa makinarya ug patubig, ug sa pagsaka sa presyo sa binhi, pestisidyo ug abono tungod sa transportasyon. Labi pang gipasamot kini sa hingpit nga pagsalig sa Pilipinas sa importasyon, nga karon nagpig-ot tungod sa gerang agresyon sa US sa Iran.

Basakan ni Manong Esto

Mokonsumo si Manong Esto og hangtod sa 245 litro nga diesel alang sa iyang usa ka ektaryang basakan sa Cagayan. Gigamit niya kini sa bomba sa tubig, traktor ug kuliglig (hand tractor). Niadtong nagtanom siya sa Enero, ang presyo sa diesel sa prubinsya naa pa sa ₱56.50/litro. Misirit kini ngadto sa ₱122.31/litro niadtong Marso 24, sa kritikal nga panahon sa pagpamulak sa iyang humay nga nanginahanglan og daghang tubig.

Sumala sa konserbatibo nga banabana ni Manong Esto, mokabat sa ₱27,345.23 ang iyang gasto sa diesel sa tibuok pagtanom. Layo kini sa ₱13,842.5 nga mao unta’y gasto kung nagpabilin sa presyo sa diesel sa Enero. Sa anihan karong Abril, sigurado siya nga mas mahal ang plete sa reaper ug ang gasto sa pagpahakot. Dugang pa ang halos doble nga presyo sa abono. Ang urea nga kaniadto ₱1,600-₱1,700, karon ₱2,400 na kada 50 kilo, samtang ang Triple 14 nga kaniadto ₱1,600-₱1,700 karon ₱2,100 na.

Sa siklo sa produksyon karong tuiga, migasto si Manong Esto og kinatibuk-ang ₱74,846. Dili pa apil dinhi ang binhing hybrid nga libre niyang nakuha gikan sa Department of Agriculture (DA) nga nagkantidad og ₱12,000. Kung maani niya ang target nga 83 sako nga humay ug mabaligya sa ₱28/kilo ang uga nga humay, makakuha siya og ₱76,692. Ang netong kita niya ₱1,845 lamang sa tibuok upat ka bulan nga pag-uma.

Makaingon na lang si Manong Esto nga: “Kung magpadayon pa kining walay hunong nga pagsaka sa presyo sa lana, ug magpabilin nga bagsak ang presyo sa humay, diretso na gayod mawala ang among panginabuhi.”

Bisan ang DA mismo miangkon nga mokunhod ang produksyon sa humay sa tibuok nasud tungod sa taas nga gasto sa produksyon. Sa “pinakagrabeng senaryo,” gibanabana sa DA nga dili makab-ot ang target nga 19.87 milyon ka metriko tonelada (MT) sa tibuok tuig. Makulangan og 11,868 MT sa unang katunga sa 2026 ug 112,522 MT sa ikaduhang katunga.

Uga nga mga maisan

Sa usa ka ektaryang maisan sa Isabela, naalkansi og ₱54,000 ang mag-uuma nga si Tatang Sisko tungod sa ubos nga ani ug mahal nga gasto sa produksyon. Namuhunan siya og ₱70,000 para dinhi.

Migamit siya og water pump alang sa patubig, apan sa dihang misirit ang presyo sa lana, dili na niya kini kayang ipadayon. Nabansot ang mga mais nga kasagaran motubo sa gitas-on ni Tatang Sisko. Ang bunga nga kinahanglan dagko, bug-at ug siksik sa liso, nanggamay ug kabang.

Kaniadto, makaani siya og lima hangtod walo ka tonelada sa usa ka ektarya. Karon, usa ka tonelada lamang ang iyang naani sa Marso. Gibarat pa sa komersyante ang presyo sa iyang mais ngadto sa ₱12/kilo tungod sa “ubos nga kalidad” kuno niini. Human siya nanghingusog, nabaligya niya kini sa ₱16/kilo (kinatibuk-an ₱16,000), layo pa gihapon sa iyang gihangyo nga ₱21/kilo.

Sa ubang maisan, napulo ka sako lamang ang naani sa usa ka ektarya. Niining kahimtanga, “wais” na lang ang mag-uuma nga wala na magtanom ug gibiyaan na lang ang umahan kay wala silay gasto ug hago.

Walay pulos nga rehimen

Sumala sa Pambansang Katipunan sa mga Magbubukid-Cagayan Valley (PKM-CV), gipasamot sa padayon nga pagbagsak sa ani ang krisis sa pagkaon sa nasud. Klaro kini sa kasinatian karon sa mga mag-uuma sa rehiyon nga ikaduhang pinakadako nga prodyuser sa bugas ug pinakadako nga prodyuser sa mais sa tibuok nasud.

Dako ang panubagon dinhi sa rehimeng Marcos sa kawalay pulos niini sa pagkontrol sa presyo sa lana ug sa dunot nga pasilidad ug serbisyo sa patubig. Wala kini’y mahinungdanong lakang, ug imbes, ubos nga ₱2,345 nga pinansyal nga tabang lamang ang gihatag niini sa pila ra ka mag-uuma.

“Kining atong gidangat nga kahimtang mao ang konkretong hulagway sa nagkagrabeng pag-atake sa imperyalismo, pyudalismo ug burukrata-kapitalismo sa mga mag-uuma,” matud sa PKM-CV. Sumpay niini, giawhag sa grupo ang mga mag-uuma nga palig-onon ang ilang panaghiusa sa rehiyon ug kusganong iasdang ang demokratikong rebolusyonaryo sa katawhan.