Nagakawasak ang palangabuhian sang mga mangunguma sa Cagayan Valley tungod sa semana-semana nga wala untat nga dalagkuan nga pagsaka sang presyo sa lana. Doble nga kalalat-an ini sa ila ilabi na nga gina-igo ang mga humayan, maisan kag talamnan sang pagkaging sang duta halin sang ulihi nga semana sang Pebrero.

Subong nga Abril, ginasigahum nga mag-agum ang rehiyon sang 11-20 nga kaging nga adlaw samtang mas madamo pa nga adlaw sa Mayo. May kinaiya ang kaging nga adlaw sang mas manubo pa sa isa ka milimetro nga tulo sang ulan. Nagakahulugan ini sang mas dako nga konsumo sang lana sang mga makinarya nga nagabomba sang tubig kag pagkultibar sa duta.

Sadtong ulihi nga semana sang Marso, naglab-ot sa ₱95-₱97/litro ang presyo sang gasolina, ₱121-₱136/litro ang diesel, kag ₱148/litro ang kerosene sa rehiyon. Katumbas sini ang masobra doble nga gasto sa makinarya kag patubig, kag pagsaka sang presyo sang binhi, pestisidyo kag abono tungod sa transportasyon. Ginabutong man ang presyo sang bug-os nga pagsandig sang Pilipinas sa importasyon sang mga ini nga subong ginakuga tungod sa gyerang agresyon sang US sa Iran.

Humayan ni Manong Esto

Nagakonsumo si Manong Esto sang tubtob 245 litro sang diesel para sa iya isa ka ektarya nga humayan sa Cagayan. Ginagamit niya ini sa bomba sa tubig, traktor kag kuliglig. Sang nagtanum sadtong Enero,yara sa ₱56.5/litro ang diesel sa probinsya kag nagbutyog sa ₱122.31/litro sadtong Marso 24 kon diin nagapamulak na ang iya humay, kritikal nga panahon sang pagpatubig.

Sa konserbatibo nga pagtantya ni Manong Esto, magalab-ot sa ₱27,345.23 ang gastos niya para sa diesel sa bug-os nga pagtanum. Tuman ka layo ini sa ₱13,842.5 nga kuntani gasto kon nagpabilin ang presyo sadtong Enero. Sa tig-alani subong nga Abril, pat-od siya nga mas mahal ang arkila sa reaper kag gasto sa pagpahakot. Dugang pa ang halos doble nga presyo sang abono. Ang urea nga sadto ₱1,600-₱1,700 subong ₱2,400 na kada 50 kilo, samtang ang Triple 14 nga sadto ₱1,600-₱1,700 subong ₱2,100 na.

Sa sining siklo sang produksyon, nagagasto si Manong Esto sang kabug-osan nga ₱74,846. Indi pa lakip diri ang binhi nga hybrid nga libre niya nga nakuha sa Department of Agriculture (DA) nga nagabalor sang ₱12,000. Kon maani ang target nga 83 ka sako sang humay kag mabaligya sa presyo nga ₱28/kilo ang mala nga humay, makakuha siya sang ₱76,692. Ang neto nga kita niya ₱1,845 lang sa bug-os nga apat ka bulan sang pagpanguma.

Pagpanghakroy ni Manong Esto, “kon magpadayon pa ang amo nga direksyon sang tayuyon nga pagsaka sang presyo sang lana, kag magapabilin nga bagsak ang presyo sang humay, lubos na nga madula ang amon palangabuhian.”

Aminado bisan ang DA nga magabagsak ang produksyon sang humay sa pungsod tungod sa nagatinaas nga gasto sa produksyon. Sa “pinakalala nga senaryo,” ginabana-bana sang DA nga indi malab-ot ang target nga 19.87 milyon metriko tonelada (MT) nga produksyon sang humay sa bug-os nga tuig. Magakulang sang 11,868 MT sa una nga tunga sang 2026 kag 112,522 sa ikaduha nga tunga sang tuig.

Kaging nga mga maisan

Sa isa ka ektarya nga maisan sa Isabela, napierde sang ₱54,000 ang mangunguma nga si Tatay Sisto tungod sa manubo nga ani kag mahal nga gasto sa produksyon. Nagpangapital siya sang ₱70,000 para diri.

Naggamit siya sang water pump para sa patubig apang sang nagbutyog ang presyo sang lana, wala niya nasarangan nga isustenir ini. Nagkuritot ang mga mais nga kinaandan pareho ka taas ni Tatay Sisto. Ang bunga nga dapat mga dalagko, mabug-at kag puno sang liso nangin magagmay kag lagka-lagka.

Kon sadto makaani siya sang lima tubtob walo ka tonelada sa isa ka ektarya, isa ka tonelada na lang ang naani niya sa maisan sadtong Marso. Ginabarat pa sang komersyante ang presyo sang iya mais sa ₱12/kilo tungod sa “manubo nga kalidad” sini. Sa pag-giit ni Tatay Sisto, nabaligya niya ini sa balor nga ₱16/kilo (kabug-osan nga ₱16,000), malayo pa gihapon sa ginapangayo niya nga ₱21/kilo.

Sa pila ka mga kaso sang maisan, napulo ka sako lang ang naani sang mga mangunguma sa isa ka ektarya. Sa atubang sini, makabig sang mga mangunguma nga “wais” ang mangunguma nga wala na lang nagtanum kag ginpabilin nga tiwangwang ang iya uma tungod wala sang igasto kag kapoy.

Inutil nga rehimen

Suno sa Pambansang Katipunan ng mga Magbubukid-Cagayan Valley (PKM-CV), pasingkion sang tayuyon nga pagbagsak sang ani ang krisis sa pagkaon sa pungsod. Maathag ini sa ginaantus subong sang mga mangunguma sa rehiyon nga ikaduha nga pinakadako nga prodyuser sang bugas kag nagapanguna nga prodyuser sang mais sa pungsod.

Dako ang salabton diri sang rehimen Marcos sa pagka-inutil nga kontrolon ang presyo sang lana kag sa palpak nga mga pasilidad kag serbisyong patubig. Wala ini sang signipikante nga tikang kag imbes, kutimoy nga ₱2,345 nga bulig pinansyal ang gintanyag niya sa limitado nga isip sang mangunguma.

“Ang amo sini nga ginaantus naton kongkreto nga laragway sang nagabaskog nga paglaslas sang imperyalismo, pyudalismo kag burukrata kapitalismo sa mangunguma,” suno sa PKM-CV. Kaangot sini, nagapanawagan ang grupo sa mga mangunguma nga pabaskugon ang paghiliusa sa rehiyon kag pursigido nga isulong ang demokratikong rebolusyon sang banwa.