Lapaw na sa isa ka bulan ang gyerang agresyon sang US sa Iran, mataas pa gihapon ang mga presyo sang petrolyo sa internasyunal kag lokal nga merkado. Ini sa pihak sang medyo pagpahalog sang Iran sa pag-agi sa Strait of Hormuz sang mga oil tanker nga padulong sa mga pungsod nga “indi kaaway,” subong man ang paghalog sa sangsyon sa lana halin sa Russia.

Tayuyon nga nagataas ang presyo sang krudo nga lana tubtob 60% halin sang una nga bombahon sang US ang Iran. Tuga ini nagapanguna sang ispekulasyon sang mga kumpaniya sa pinansya sa merkado kon diin ginabaligya ang suplay sa palaabuton (ginatawag nga futures). Sadtong Abril 2, yara sa $109/bariles ang presyo sang krudo nga lana sa merkado, halin sa $65-$70/bariles antes ang Pebrero 28.

Suno sa isa ka pagtuon, ang gasto sa produksyon sang isa ka bariles sang lana yara sa $42/bariles lang, samtang $16 naman ang royalty ukon buwis nga ginasukot sang mga prodyuser sang lana. Buot silingon, nagakita sang $72/bariles nga ganansiya ang ispekulador kag mga kumpaniya sang lana sadtong nagtungtong sa $130/bariles ang presyo sang petrolyo sa pangkalibutan nga merkado. Ang mayor nga mga ispekulador sa merkado amo man ang nagapangapital sa monopolyong kumpaniya sang lana sa bug-os nga kalibutan. Lima lang ka kumpaniya—ExxonMobil (US), Chevron (US), BP ukon British Petroleum (UK), Shell (UK/The Netherlands) kag Total (France)—ang may monopolyo sa pagpresyo sang pangkalibutanon nga suplay sang lana.

Sa Pilipinas, ginpalala ang monopolyo sa pagpresyo sa pagpatong sang kumpaniya sang lana sang “replacement cost” ukon dugang nga presyo sa lana nga ginbakal antes ang gyera para sakupon kuno ang dugang nga presyo sa baklon nga lana sa palaabuton. Sadtong una nga semana sang Marso kon diin nagsaka sang 25%-38% ang presyo sang krudo nga lana, ginpasakaan sang mga kumpaniya sa Pilipinas ang presyo sang lana sang 43%-50%. Ini bisan pa ang ginabaligya sang mga ini suplay pa nila nga ginbakal antes pa ang Marso. Mahimo ini sang mga kumpaniya tungod sa deregulasyon sang industriya sang lana, nga nagahatag sa ila sang bug-os nga kahilwayan nga italana ang presyo sang baligyaanay sang lana, ano man ang pagsaka ukon pagnubo sini sa pangkalibutanon nga merkado.

Untat-byahe, welga

Linibo ka drayber sang dyip,bus, UV Express, TNVS, kag motorcycle taxi (habal-habal) sa bug-os nga Pilipinas ang nag-untat-byahe sadtong Marso 26-27 bilang protesta sa gyerang agresyon sang US sa Iran kag batuk sa wala-pugong nga pagsaka sang presyo sang lana sa Pilipinas. Sabat ini sa panawagan nga 2-adlaw nga pungsodnon nga welga sa transportasyon sang bag-o tukod nga No to Oil Price Hike Coalition.

Bitbit sang welga ang panawagan para sa gilayon nga pag-untat sang gyerang agresyon sang US sa Iran nga nagtuga sang pagbutyog sang presyo sang lana sa pangkalibutanon nga merkado. Panawagan man nila ang pag-rolbak sa presyo sang lana padulong sa ₱55/litro, pagkakas sang VAT kag excise tax sa gasolina kag diesel kag pagbasura sa Oil Deregulation Law. Kadungan sini, ginaduso nila ang rehimen Marcos nga ihatag ang dugang-pamasahe sa tanan nga pangpubliko nga salakyan kag ipasaka ang sweldo sang mga mamumugon sa makabuhi nga lebel. Panawagan nila ang mas malapad nga subsidyo kag nasyunalisasyon sang industriya sang lana para mas magserbe ini sa pumuluyo sang sa kita sang higante nga mga kumpaniya.

Sa adlaw sang welga, nag-untat ang byahe sa mayor nga mga ruta sa Metro Manila kag sa mga probinsya sang Bicol, sa Bulacan, Cebu, Batangas, Laguna, kag Cavite. May mga aksyon protesta man sa Baguio, Bacolod, Iloilo, Leyte, General Santos, kag Davao. Ginhatagan tum-ok sang mga lider sang Piston kag mga kaalyado sini nga indi na masarangan nga antuson sang mga drayber ang adlaw-adlaw nga pagkapierde nga nagalab-ot sa ₱1,500 tubtob ₱1,600 kada salakyan sadtong Marso. Subong nga Abril 7, isa na naman ka higante nga pagsaka sang presyo sang diesel (₱19.8/litro) kag gasolina (₱5.9/litro) ang ginpatuman sang mga kumpaniya sang lana. Gintulod sini ang presyo sang diesel padulong sa ₱160/litro kag gasolina padulong sa ₱111/litro.

Ginabug-os ang No To Oil Price Hike Coalition sang masobra sa 20 ka organisasyon sang transportasyon, pati na ang mga grupo sang pasahero, mamumugon kag iban pa nga sektor. Lakip sa mga ini ang Piston, Manibela, United Transportation Coalition, Kariders, Bus Employees Association of the Philippines, Laban TNVS kag iban pa.