Isabsabotahe ti rehimen Marcos ti proseso a pangkapya iti Bangsamoro tapno ikalintegan ti agtultuloy a panagpakat ti dakkel a pwersa ti Armed Forces of the Philippines (AFP) tapno aywanan ti interes dagiti managkamkam ti daga ken agtatakaw ti kinabaknang ti umili a Moro.

Manipud idi napirmaan ti Comprehensive Agreement on the Bangsamoro (CAB), tuluy-tuloy ti panagsukat ti usar ti daga kadagiti lugar iti rehiyon a kano ket “conflict-ridden” wenno natatek ti binnusor. Iti linged ti “pang-ekonomya a panagdur-as” ken “inbunga a kapya” ti Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM), nailukat ti nalalawa a kadagaan ken kabaybayan kadagiti lokal ken gangannaet a plantasyon, panagminas, pasilidad pang-enerhiya ken dadduma pay a managdadael a proyekto.

Ar-aramaten ti Gubyerno ti Republika ti Pilipinas (GRP) ti AFP, kabadang dagiti paramilitar ken pribado nga armado a grupo, tapno usatan ti dalan para kadagiti gangannaet a kumpanya ken dagiti lokal a kasosyo da. Kakumkumplot da ti sumagmamano a babaknang a Moro nga adda iti turay tatta.

Us-usaren met ti rehimen Marcos ti Southern Philippines Development Authority (SPDA) kas “mekanismo” ti panagbangon iti ekonomya ken panagpadur-as iti Bangsamoro.” Ti SPDA ket maysa nga ahensya a naitakder idi pay 1975 iti panawen ti diktadura a Marcos Sr. Daytoy ket iggem mismo ti presidente tapno kontrolen ti ayus ti puonan ken kikbak kadagiti proyekto. Adda ti awtoridad daytoy a tagikwaen ti dadakkel a parsela ti daga ken pagtalawen ti siasinoman nga agin-indeg wenno agtaltalon ditoy. Kas pakunswelo, nangituding ti GRP kadagiti kaalyado daytoy a Moro iti SPDA.

Babaknang a daga nga agrikultural

Kadakkelan a proyekto ti SPDA ti Agro-Industrial Development Program iti paset ti Wao ken Amai Manabilang idiay Lanao del Sur, a tatta ket sinerrek dagiti Amerikano a kumpanya. Sinaklaw ti Asia Pacific Precision Agriculture Group ken EcoPlanet Bamboo, uray ti Kennemer Foods (para iti Mars Inc.) ti 26,000 daga a pang-agrikultura. Sinerrek met ti SPDA ti Mount Kalatungan Agri Ventures, a kasosyo ti kumpanya a Japanese a Sumifru, para iti 4,000-ektarya a plantasyon ti saba a pang-eksport idiay Lanao del Sur. Usar dagiti soldado, pulis ken dagiti pribado nga armado a grupo ken CAFGU, pagtaltalawen da tatta kadagitoy a dagdaga ti rinibo a Moro, Lumad ken setler nga agtaltalon iti lugar.

Idi Nobyembre 2014, mano a bulan kalpasan a napirmaan ti CAB, “nagpuonan” ti Unifrutti, maysa a subsidyaryo ti Amerikano a kumpanya ti Chiquita Brands International, ti $120 milyon tapno agiyaplag ti plantasyon ti saba a saklaw ti dati a Camp Abubakar ti MILF idiay Maguindanao.

Idiay Basilan, napalawa ti gangannaet a plantasyon ti oil palm. Daytoy 2026, inyanunsyo ti Kenram Palmoil Industries, Inc. ti plano a panangiyaplag ti 12,000-ektarya a plantasyon ti oil palm. Ti nasaknap a kumbersyon ti daga ket nagresulta iti pannakakalbo ti kabakiran ken panang-agaw kadagiti daga ti mannalon. Siguden nga adda dagiti plantasyon ti oil palm ti Kenram iti Maguindanao ken South Cotabato.

Pagtaudan ti enerhiya

Maysa kadagiti kabaknangan a paset ti BARMM, ken intero a Pilipinas, ti 288,000-ektarya a Liguasan Marsh a makunkuna a potensyal a pagalaan ti agingga 4.8 bilyon a bariles ken 3.4 trillion cubic feet (TCF) a natural gas. Iti nabayag a panawen, napreserba daytoy a lugar, kadwa ti kalikasan ken pagbiagan dagiti agindeg ditoy, gapu iti armado a dangadang dagiti Moro. Iti sidong ti BARMM, nailukat ti dakkel a paset daytoy iti eksplorasyon iti laksid dagiti ballaag ti pannakadadael ti ekosistema ken nasaknap a panagpatalaw kadagiti komunidad. Ti eksplorasyon ket idadaulwan ti maysa a Pilipino a kumpanya ti eksplorasyon, kasosyo ti NextMetals, maysa a kumpanya a nakabase idiay United Kingdom. Interesado ditoy ti dadakkel a kumpanya a Shell ken Chevron.

Idi Oktubre 2025, inlukat ni Ferdinand Marcos Jr iti eksplorasyon para iti natural gas ti 1.31 milyon ektarya a kabaybayan iti arkipelago ti Sulu ken Tawi-Tawi. Saklaw daytoy ti ansestral a kadanuman ti Tausug, Sama, Yakan ken dadduma pay a katutubo a Moro. Mapatta-patta a maminas ditoy ti nasurok-kumurang 10 TCF ti natural gas (kas kadakkel ti Malampaya). Inted ni Marcos ti kontra kadagiti kumpanya a nakabase iti Australia ken UK, kasosyo ti dakkel a burgesya-kumprador a ni Manuel Pangilinan.

Naudatal latta iti kinarigat ken panangidadanes

Saan a ti Bangsamoro ti agnumnumar iti kontrata a sinerrek ken serken ti GRP ken sumagmamano a kasosyo a Moro. Iti unos ti atiddog a panawen, maysa ti BARMM kadagiti kangatwan a tantos ti kinarigat (23.5%, doble iti nailyan nga abereyds). Iti datos ti estado, agtaltalinaed a kakapsutan ti BARMM iti literasiya, nutrisyon, edukasyon ken kabuklan a panagpadur-as ti tukad ti biag iti intero a pagilyan.

Ginasgasut a ribo a Moro ti awanan daga ken sumangsango pay iti panangagaw iti kataltalonan da gapu iti panagpalawa kadagiti plantasyon ken dagiti proyekto a para iti “panagdur-as.” Kadakkelan ti maibilbilang nga addaan trabaho ket adda iti agrikultura (60%) nu sadinno a saan a regular ken nababa ti sweldo. Uray iti pinabassit a datos ti estado, dandani kagudwa dagiti pamilya iti rehiyon (48%) ket makurkurangan ti taraon.

Ti sweldo ditoy ket adda iti ₱366-₱411/aldaw, kababaan iti pagilyan. Segun iti Ibon Foundation, adda iti ₱1,947 ti kasapulan a sweldo tapno agbiag a disente ti maysa a 5-katao a pamilya iti rehiyon. Ti baet iti minimum ken makabiag a sweldo ket ₱1,606, kadakkelan iti intero a pagilyan. Maudi a panagngato ti sweldo ditoy ket nakabasbassit a ₱50 a naipaay idi Hulyo 2025.

Iti sango daytoy a kasasaad, saan a nakaskasdaaw ti panagkedked ti MILF nga ituloy ti panangisuko daytoy kadagiti armas. Saan laeng nga agtaltalinaaed a naudatal iti rigat ti umili da, isabsabotahe pay ti GRP ti gundaway a maimatonan da dagiti rekurso da ken mapadur-as ti biag dagiti Moro.