Ginasabotahe sang rehimen Marcos ang proseso pangkalinong sa Bangsamoro agud hatagan rason ang padayon nga pagpakat sang dako nga pwersa sang Armed Forces of the Philippines (AFP) para pangapinan ang interes sang mga manug-agaw sang duta kag manugkawkaw sang manggad sang pumuluyong Moro.

Halin sang ginpirmahan ang Comprehensive Agreement on the Bangsamoro (CAB), tayuyon ang pagbag-o-gamit sang mga duta sa mga lugar sa rehiyon nga kuno “conflict-ridden” ukon puno sang kagamo. Sa tabon sang “pang-ekonomiya nga pag-uswag” kag “ginbunga nga kalinong” sang Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM), ginbukas ang mga malagpad nga kadutaan kag kadagatan sa mga lokal kag dumuluong nga plantasyon, pagmina, pasilidad pang-enerhiya kag iban pa nga mapangwasak nga proyekto.

Ginagamit sang Gobyerno sang Republika ng Pilipinas (GRP) ang AFP, kabulig ang mga paramilitar kag pribado nga armadong grupo, para hawanan ang dalan para sa mga dumuluong nga kumpaniya kag ila lokal nga mga kasosyo. Ginakunsabo nila ang pila ka manggaranon nga Moro nga yara sa gahum subong.

Ginagamit man sang rehimen Marcos ang Southern Philippines Development Authority (SPDA) bilang “mekanismo” sang “pagbangon sa ekonomiya kag pagpauswag sa Bangsamoro.” Ang SPDA isa ka ahensya nga gintukod sadto pang 1975 sa panahon sang diktaduryang Marcos Sr. Uyat ini mismo sang presidente para kontrolon ang ilig sang kapital kag kikbak sa mga proyekto. May otoridad ini nga mang-angkon sang mga dalagko nga parte sang duta kag magpalayas sa sin-o man nga naga-estar ukon nagapanguma diri. Bilang konswelo, nagtalana ang GRP sang mga kaalyado sini nga Moro sa SPDA.

Mga manggaran nga duta agrikultural

Pinakadako nga proyekto sang SPDA ang Agro-Industrial Development Program sa bahin sang Wao kag Amai Manabilang sa Lanao del Sur, nga subong ginsulod sang mga Amerikano nga kumpaniya. Ginsakop sang Asia Pacific Precision Agriculture Group kag EcoPlanet Bamboo, pati sang Kennemer Foods (para sa Mars Inc.) ang 26,000 dutang pang-agrikultura. Ginpasulod man sang SPDA ang Mount Kalatungan Agri Ventures, kasosyo ang kumpanyang Japanese nga Sumifru, para sa isa ka 4,000-ektarya nga plantasyon sang saging nga pang-eksport sa Lanao del Sur. Gamit ang mga soldado, pulis, kag mga pribado nga armadong grupo kag CAFGU, ginapalayas subong sa mga kadutaan nga ini ang linibo ka mga Moro, Lumad kag setler nga nagauma sa lugar.

Sadtong Nobyembre 2014, pila ka bulan pagkatapos pirmahan ang CAB, “nagpangapital” ang Unifrutti, isa ka subsidyaryo sang Amerikano nga kumpaniya nga Chiquita Brands International, sang $120 milyon para magtukod sang plantasyon sang saging nga sakop ang sadto Camp Abubakar sang MILF sa Maguindanao.

Sa Basilan, ginpalapad ang dumuluong nga plantasyon sang oil palm. Sining 2026, gin-anunsyo sang Kenram Palmoil Industries, Inc. ang plano nga paghimo sang 12,000-ektarya nga plantasyon sang oil palm. Ang lapnagon nga kumbersyon sang duta nagresulta sang pagkakalbo sang kagulangan kag pagpang-agaw sang mga duta sang mga mangunguma. Sadto pa may mga plantasyon sang oil palm ang Kenram sa Maguindanao kag South Cotabato.

Kuluhaan sang enerhiya

Isa sa pinakamanggaranon nga bahin sang BARMM, kag sang bug-os nga Pilipinas, ang 288,000-ektaryang Liguasan Marsh nga ginasiling may potensyal nga kuluhaan sang tubtob 4.8 bilyon ka bariles kag 3.4 trilion cubic feet (TCF) nga natural gas. Sa malawig nga panahon, napreserba ang lugar nga ini, kaupod ang kapalibutan sang mga nagapuyo diri, tungod sa armadong paghimakas sang Moro. Sa idalum sang BARMM, ginbukas ang dako nga bahin sini sa eksplorasyon sa pihak sang mga pagpaandam sang pagkaguba sang ekosistema kag malaparan nga pagpalayas sa mga komunidad. Ginapangunahan sang isa ka Pilipino nga kumpaniya ang eksplorasyon, kasosyo ang NextMetals, isa ka kumpaniya nga nakabase sa United Kingdom. Interesado diri ang mga dalagko nga kumpaniyang Shell kag Chevron.

Sadtong Oktobre 2025, ginbukas ni Ferdinand Marcos sa eksplorasyon para sa natural gas ang 1.31 milyon ka ektarya nga kadagatan sa arkipelago sang Sulu kag Tawi-Tawi. Sakop sini ang ancestral waters sang Tausug, Sama, Yakan, kag iban pa nga tumandok nga Moro. Ginabana-bana nga mamina diri ang mas o menos 10 TCF sang natural gas (kasubong ka dako sang Malampaya). Ginhatag ni Marcos ang kontrata sa mga kumpaniya nga nakabase sa Australia kag UK, kasosyo ang dako nga burgesya-kumprador nga si Manuel Pangilinan.

Lubong pa gihapon sa kaimolon kag pagpamigos

Indi ang Bangsamoro ang nagapulos sa kontrata nga ginsulod kag pagasudlon sang GRP kag pila sini ka kasosyo nga Moro. Sa sulod sang malawig nga panahon, isa ang BARMM sa may pinakataas nga tantos sang kaimolon (23.5%, doble sa pungsodnon nga abereyds). Sa datos sang estado, nagapabilin nga pinakahuyang ang BARMM sa literasiya, nutrisyon, edukasyon kag pangkabug-osan nga pagpauswag sang lebel sang pangabuhi sa bug-os nga pungsod.

Ginatos ka libo nga Moro ang wala sang duta kag nagaatubang pa sa pagpang-agaw sang ila mga ulumhan tungod sa pagpalapad sang mga plantasyon kag mga proyektong “pagkauswagan.” Kadam-an sang ginakabig nga may trabaho yara sa agrikultura (60%) kon diin indi regular kag manubo ang sweldo. Bisan sa ginpagamay nga datos sang estado, halos katunga sang mga pamilya sa rehiyon (48%) ang kulang sang pagkaon.

Ang sweldo diri yara sa ₱366-₱411/adlaw, pinakanubo sa pungsod. Sa pagbana-bana sang Ibon Foundation, yara sa ₱1,947 ang kinahanglan nga sweldo agud mabuhi sang desente ang isa ka 5-tawo nga pamilya sa rehiyon. Ang lang-at sa minimum kag makabuhi nga sweldo ₱1,606, pinakadako sa bug-os nga pungsod. Ulihi nga pagsaka sang sweldo diri ang kutimoy nga ₱50 nga ginhatag sadtong Hulyo 2025.

Sa atubang sang kahimtangan nga ini, indi katingalahan ang pagpamalibad sang MILF nga padayunon ang pagbuhi sini sang mga armas. Wala lang nagapabilin nga lubong sa kaimolon ang ila pumuluyo, ginasabotahe pa sang GRP ang higayon nga madumalahan nila ang ila mga rekurso kag mapauswag ang kabuhi sang mga Moro.