Ginsasabotahe han rehimen Marcos an proseso nga pankamurayawan ha Bangsamoro agud tagan rason an padayon nga pagdeploy han dako nga pwersa han Armed Forces of the Philippines (AFP) agud protehiran an interes han mga parupanlupot han tuna ngan paragdambong han karikuhan han katawhan Moro.

Tikang han pirmahan an Comprehensive Agreement on the Bangsamoro (CAB), dirudiretso an kumbersyon han mga tuna ha mga lugar ha rehiyon nga kunuhay “conflict-ridden” o puno hin sumpakiay. Ha tahub han “pan-ekonomiya nga pag-uswag” ngan “iginbunga nga kamurayawan” han Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM), igin-abre an hiluagan nga katunaan ngan kadagatan ha mga lokal ngan langyaw nga plantasyon, pagmimina, pasilidad nga pan-enerhiya ngan iba pa nga mapanhibang nga proyekto.

Gin-gagamit han Gubyerno han Republika han Pilipinas (GRP) an AFP, kabakyang an mga paramilitar ngan pribado nga armado nga grupo, agud hawanon an dalan para ha mga langyaw nga kompaniya ngan ira lokal nga mga kasosyo. Ginkukunsabo nira an pira nga rikuhanon nga Moro nga aada yana ha poder.

Gin-gagamit liwat han rehimen Marcos an Southern Philippines Development Authority (SPDA) komo “mekanismo” han “pagbangon ha ekomomiya ngan pagpapauswag ha Bangsamoro.” An SPDA usa nga ahensya nga igintukod hadton 1975 ha panahon han diktadura nga Marcos Sr. Katin ini mismo han presidente agud mag-angkon han dagko nga parte han tuna ngan magpalayas ha hin-o man nga naukoy o nag-uuma dinhi. Komo konsolasyon, nagbutang an GRP han mga kaalyado hini nga Moro ha SPDA.

Mga riko nga tuna nga agrikultural

Pinakadako nga proyekto han SPDA an Agro-Industrial Development Program nga kaparte han Wao ngan Amai Manabilang ha Lanao del Sur, nga yana ginsulod han mga Amerikano nga kompaniya. Ginlupgop han Asia Pacific Precision Agriculture Group ngan EcoPlanet Bamboo, hasta han Kennemer Foods (para ha Mars Inc.) an 26,000 nga tuna nga pan-agrikultura. Ginsulod liwat han SPDA an Mount Kalatungan Agri Ventures, kasosyo an kompaniya nga Japanese nga Sumifru, para ha usa nga 4,000 kaektarya nga plantasyon han saging nga pan-eksport ha Lanao del Sur. Gamit an mga sundalo, pulis, ngan mga pribado nga armado nga grupo ngan CAFGU, ginpapalayas yana hini nga mga tuna an yukut-yukot nga mga Moro, Lumad ngan setler nga naghuhulad ha lugar.

Hadton Nobyembre 2014, pira kabulan kahuman pirmahan an CAB, “namuhunan” an Unifrutti, usa nga subsidyaryo han Amerikano nga kompaniya nga Chiquita Brands International, han $120 kamilyon para maglatag han plantasyon han saging nga lupgop an hadto Camp Abubakar han MILF ha Maguindanao.

Ha Basilan, ginpahiluag an langyaw nga plantasyon han oil palm. Hini nga 2026, igin-anunsyo han Kenram Palmoil Industries, Inc. an plano nga paglalatag han 12,000 kaektarya nga plantasyon han oil palm. An hiluagan nga kumbersyon han tuna nagresulta ha kaupaw han guba ngan panlupot ha mga tuna han mga parag-uma. Hadto pa mayda mga plantasyon han oil palm an Kenram ha Maguindanao ngan South Cotabato.

Surok han enerhiya

Usa ha pinakariko nga parte han BARMM, ngan han bug-os nga Pilipinas, an 288,000 kaektarya nga Liguasan Marsh nga ginsesering nga mayda potensyal nga surok han tubtub 4.8 kabilyon bariles ngan 3.4 trillion cubic feet (TCF) nga natural gas. Ha maiha nga panahon, napreserbar ini nga lugar, kalakip an kalibungan ngan pakabuhian han mga naukoy dinhi, tungod ha armado nga pakig-away han Moro. Ha ilarum han BARMM, igin-abre an dako nga parte hini ha eksplorasyon ha luyo han mga pahimatngon han kahibang han ekosistema ngan hiluagan nga pagpapalayas ha mga komunidad. Ginpapangunahan han usa nga Pilipino nga kompaniya an eksplorasyon, kasosyo an NextMetals, usa nga kompaniya nga nakabase ha United Kingdom. Interesado dinhi an dagko nga kompaniya nga Shell ngan Chevron.

Hadton Oktubre 2025, igin-abre ni Ferdinand Marcos ha eksplorasyon para ha natural gas an 1.31 kamilyon ektarya nga kadagatan ha archipelago han Sulu ngan Tawi-Tawi. Lupgop hini an ancestral waters han Tausug, Sama, Yakan, ngan iba pa nga katutubo nga Moro. Gintatantiya nga mamimina dinhi an sumobra-kumulang 10 TCF han natural gas (sugad kadako han Malampaya). Iginhatag ni Marcos an kontrata ha mga kompaniya nga nakabase ha Australia ngan UK, kasosyo an dako nga kumprador burgesya nga hi Manuel Pangilinan.

Ludlod pa gihapon ha kakurian ngan pananalumpigos

Diri an Bangsamoro an nagtatagamtam ha kontrata nga ginsulod ngan susudlon han GRP ngan an pira hini nga kasosyo nga Moro. Ha sakob han hilaba nga panahon, usa an BARMM ha mayda pinkahitaas nga tantos han kakurian (23.5%, doble ha nasyunal nga abereyds). Ha datos han estado, nagpapabilin nga pinakamaluya an BARMM ha literasiya, nutrisyon, edukasyon ngan pankabug-usan nga pagpapauswag han balitang han kinabuhi ha bug-os nga nasud.

Gatus-gatos kayukot nga Moro an waray tuna ngan naatubang pa ha pangangagaw han ira mga umhanan tungod ha pagpapahiluag han mga plantasyon ngan mga proyekto nga “pankauswagan.” Kadak-an han iginkokonsidera nga mayda trabaho aada ha agrikultura (60%) diin diri regular ngan himubo an suhol. Bisan ha ginpaguti nga datos han estado, haros katunga han mga pamilya ha rehiyon (48%) an kulang ha pagkaon.

An suhol dinhi aada ha ₱366-₱411/adlaw, pinakamenos ha nasud. Ha pagtantiya han Ibon Foundation, aada ha ₱1,947 an kinahanglan nga suhol para mabuhi hin disente an usa nga 5-katawo nga pamilya ha rehiyon. An pagkakaiba ha minimum ngan makaburuhi nga suhol ₱1,606, pinakadako ha bug-os nga nasud. Urhi nga paghitaas han suhol dinhi an ura-ura kaguti nga ₱50 nga iginhatag hadton Hulyo 2025.

Atubangan hini nga sitwasyon, diri himangrawon an pagdiri han MILF nga igpadayon an pagsurender hini han mga armas. Diri la nagpapabilin nga ludlod ha kakurian an ira katawhan, ginsasabotahe pa han GRP an higayon nga maadministrar nira an ira mga rekurso ngan mapauswag an kinabuhi han mga Moro.