Gisabotahe sa rehimeng Marcos ang proseso sa kalinaw sa Bangsamoro aron hatagan og katarungan ang padayon nga pagpadala og dagkong pwersa sa Armed Forces of the Philippines (AFP) alang sa pagpanalipod sa interes sa mga mangilogay og yuta ug mangawkaway sa bahandi sa katawhang Moro.

Sukad gipirmahan ang Comprehensive Agreement on the Bangsamoro (CAB), nagpadayon ang pagbag-o sa paggamit sa yuta sa mga lugar sa rehiyon nga giingong conflict-ridden o kun puno sa panagbangi. Ubos sa bakak nga kauswagan sa ekonomiya ug gibungang kalinaw sa Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM), giablihan ang lapad nga kayutaan ug kadagatan sa mga lokal ug langyaw nga mga plantasyon, pagmina, pasilidad sa enerhiya, ug uban pang makadaot nga proyekto.

Gigamit sa Gubyerno sa Republika sa Pilipinas (GRP) ang AFP, kauban ang mga paramilitar ug pribadong armadong grupo aron maghatag og dalan alang sa mga langyaw nga kompanya ug sa ilang lokal nga mga kasosyo. Nakigkunsabo sila sa pipila ka adunahang Moro nga naa sa poder karon.

Gigamit usab sa rehimeng Marcos ang Southern Philippines Development Authority (SPDA) isip mekanismo sa pagbawi sa ekonomiya ug kalambuan sa Bangsamoro. Ang SPDA usa ka ahensya nga gitukod kaniadtong 1975 sa panahon sa diktaduryang Marcos Sr. Ang presidente mismo ang naghupot niini aron makontrol ang dagan sa kapital ug kikbak sa mga proyekto. Aduna pud kiniy awtoridad nga makaangkon og dagkong bahin sa yuta ug makapahawa sa bisan kinsa nga nagpuyo o nag-uma dinhi. Isip pahupay, gibutang sa GRP ang mga alyado niining Moro sa SPDA.

Bahandianong agrikultural nga kayutaan

Ang pinakadakong proyekto sa SPDA mao ang Agro-Industrial Development Program sa Wao ug Amai Manabilang sa Lanao del Sur, nga karon gisudlan na sa mga Amerikanong kumpanya. Ang Asia Pacific Precision Agriculture Group ug Ecoplanet Bamboo, ingon man ang Kennemer Foods (para sa Mars Inc.) naglangkob sa 26,000 ektaryang yutang pang-agrikultura. Gisudlan usab sa SPDA ang Mount Kalatungan Agri Ventures, katambayayong ang kumpanyang Hapon nga Sumifru, alang sa usa ka 4,000 ektarya nga plantasyon sa saging nga pang-eksport, sa Lanao del Sur. Pinaagi sa mga sundalo, pulis, ug pribadong armadong grupo ug CAFGU, gipapahawa na sa maong yuta ang libuan ka mga Moro, Lumad, ug setler nga nag-uma sa maong lugar.

Kaniadtong Nobyembre 2014, pila ka bulan human gipirmahan ang CAB, namuhunan ang Unifrutti, usa ka subsidyaryo sa Amerikanong kumpanya nga Chiquita Brands International, og $120 milyon aron ipahimutang ang plantasyon sa saging nga naglangkob sa kanhi Camp Abubakar sa MILF sa Maguindanao.

Sa Basilan, gipalapad ang langyaw nga plantasyon sa oil palm. Niining 2026, gianunsyo sa Kenram Palmoil Industries, Inc. ang planong pagpahimutang og 12,000 ektarya sa plantasyon sa oil palm. Ang dinaghang pagkumbert sa kayutaan miresulta sa paghawan sa kalasangan ug pag-ilog sa kayutaan sa mga mag-uuma. Kanhi nang adunay plantasyon sa oil palm ang Kenram sa Maguindanao ug South Cotabato.

Tinubdan sa enerhiya

Usa sa pinakabahandianong bahin sa BARMM, ug sa tibuok Pilipinas, ang 288,000 ka ektarya nga Liguasan Marsh nga giingong adunay potensyal nga makuhaan og 4.8 bilyones ka bariles nga lana ug 3.4 trilyon cubic feet (TCF) nga natural gas. Sa dugay nga panahon, napreserba ang maong lugar, kauban ang kinaiyahan ug panginabuhian sa mga nagpuyo dinhi, tungod sa armadong pakigbisog sa mga Moro. Ubos sa BARMM, lapad na bahin niini giablihan sa eksplorasyon bisan pa adunay mga pasidaan sa pagkaguba sa ekosistema ug dinaghang pagpalayas sa mga komunidad. Usa ka Pilipino nga kumpanya ang nanguna sa eksplorasyon, katambayayong ang NextMetals, usa ka kumpanya nga nakabase sa United Kingdom. Interesado dinhi ang mga dagkong kumpanya nga Shell ug Chevron.

Niadtong Oktubre 2025, giablihan ni Ferdinand Marcos Jr para sa eskplorasyon sa natural gas ang 1.31 milyon ka ektarya nga kadagatan sa arkipelago sa Sulu ug Tawi-Tawi. Kini naglangkob sa katubigan nga kabilin sa mga Tausug, Sama, Yakan, ug uban pang lumad nga mga Moro. Gibanabana nga kapin 10 TCF sa natural gas (susamang gidak-on sa Malampaya) ang pagaminahon dinhi. Gihatag ni Marcos ang kontrata sa mga kampanya nga nakabase sa Australia ug UK, kasosyo ang dakong burgesya komprador nga si Manuel Pangilinan.

Nalubog gihapon sa kakabus ug pagdaogdaog

Dili ang Bangsamoro ang benepisyaryo sa mga kontratang gisudlan ug pagasudlan sa GRP ug pipila sa mga kasosyo niining Moro. Sa dugay nga panahon, usa ang BARMM sa adunay labing taas nga ihap sa kakabus (23.5% doble sa nasudnong abereyds). Sa datos sa estado, ang BARMM nagpabilin nga pinakahuyang sa literasiya, nutrisyon, edukasyon, ug kinatibuk-ang pagpalambo sa sukdanan sa panginabuhi sa tibuok nasod.

Gatusan ka libo sa mga Moro ang walay yuta ug nag-atubang og pagpangilog sa ilang mga umahan tungod sa pagpalapad sa mga plantasyon ug mga proyektong kalambuan. Kasagaran sa gikonsiderar nga nagtrabaho naa sa agrikultura (60%) diin dili regular ug ubos ang sweldo. Bisan sa gipakunhod nga datos sa estado, halos katunga sa mga pamilya sa rehiyon (48%) ang walay kasigurohan sa pagkaon.

Pinakaubos sa tibuok nasod ang sweldo dinhi nga naa sa P366-P411 matag adlaw. Sa banabana sa Ibon Foundation, naa sa P1,947 ang gikinahanglan nga sweldo sa rehiyon aron mabuhi og disente ang usa ka pamilya nga adunay 5 ka myembro. Pinakadako sa tibuok nasod ang gintang dinhi tali sa minimum ug makabuhi nga suhulan nga mokabat sa P1,606. Ang ulahing pag usbaw sa suhulan dinhi gihatag niadtong Hulyo 2025 sa gamay nga kantidad nga P50.

Tungod niining kahimtang, dili ikatingala nga mibalibad ang MILF sa pagpadayon sa paghatag sa ilang mga armas. Nagpabiling nalubog sa kakabus ang ilang katawhan ug dugang pa niini, gisabotahe sa GRP ang ilang kahigayunan nga magdumala sa mga kahinguhaan ug magpalambo sa kinabuhi sa mga Moro.