Sa atubang sang lapnagon kag nagasingki pa nga pyudal kag mala-pyudal nga paghimulos sa Eastern Visayas (EV), nagakadapat lang nga balikan sang masang mangunguma ang kasaysayan sang ila ululupod nga paghimakas. Dapat nila kuhaan sang mga pagtulun-an kag inspirasyon ang anum ka dekada sang maduagon nga kadalag-an nga naagum paagi sa ululupod nga paghimakas.

Gamit ang rebolusyonaryong giya para sa reporma sa duta sang Partido, naghulag ang malapad nga masa sang mangunguma sa EV sa banas sang paghimakas para panubuon ang arkila sa duta, pasakaon ang sweldo sang mga mamumugon sa uma, dulaon ang usura kag ipasaka ang ila produksyon.

Sa mga ulumhan, gina-atubang sang mga mangunguma ang mga agalon mayduta (AMD) sa mga kumprontasyon para igiit ang ila kinamatarung. Sa mga koprasan, naagum nila ang 60-40 nga tungaay sa neto nga kita pabor sa mangunguma halin sa sadto kaayusan nga 90-10. Naduso nila ang mga AMD nga sabton ang 50% sang gasto sa paghakot sang kopras, gani nagsaka ang kita sang mga mangunguma.

Sa mga lugar nga nalab-ot na ang mas mataas nga lebel sang paghiliusa, napadaog sang mga mangunguma ang kaayusan nga 50-50 kon diin ginabuhin na ang gasto sa paghakot sang produkto antes magtungaay. Kadalag-an ini halin sa daan nga kaayusan kon diin wala sang amot sa produksyon ang AMD. Sa mga lugar kon diin lapnagon ang kaayusan nga tersyahan (1/3 nga tungaay) nga pabor sa AMD, napadaog sang mga mangunguma ang tungaay nga 50-50.

May mga lugar man nga nagiit ang pagpanubo sang interes sang utang halin sa 20% kada bulan padulong sa 10%, kag wala sang interes kon makabayad antes ang isa ka bulan. Nadula man ang kondisyon nga tubos sa mga ginprenda nga duta kag kon malab-ot na ang 100-150% interes halin sa gingamit nga kapital otomatiko nga ginabalik ang duta sa mangunguma nga nagprenda. Naduso man nga padayon nga makatalauma sa ginprenda nga duta ang mangunguma agud maseguro nga may makuhaan siya sang pangbayad kag para sa inadlaw nga gasto.

Sa pila ka erya, napatuman ang kumpiskasyon sang duta halin sa mga despotiko kag kontra-rebolusyonaryong mga agalon mayduta bilang dagway sang hustisya sa paghimulos kag bayad sa utang nga dugo sa masa. May yara man mga kaso nga gina-okupar sang mga mangunguma ang mga bakante nga duta sang AMD, samtang may mga nasanagan man nga AMD nga boluntaryo nga nagapahulam ukon nagahatag sang ila duta kag iban pa nga kagamitan sa produksyon.

“Kon wala ang kahublagan, setler sa kaugalingon nga pungsod ang mga mangunguma,” pahayag sang isa ka mangunguma. Tubtob subong, ginatamasa pa gihapon nila ang dako nga bulig kag benepisyo sang mga duta nga ini.

Tayuyon man ang kampanya para pasakaon ang ikasarang sa produksyon sang mga mangunguma. Ginpalapnag ang kampanya nga “tiklos-aglayon” kon diin kolektibo nga nagabuligay ang mga mangunguma para sa produksyon. Napalapad sini ang mga talamnan, napamag-an kag napadasig ang trabaho, nabuhinan ang gasto, naseguro ang bastante nga pagkaon kag labaw sa tanan naghanas para sa kolektibo nga paghulag.

May pagpanagtag man sang karabaw bilang nagapanguna nga gamit sa mga indibidwal kag komunal nga produksyon. Nagtukod man ang mga mangunguma sang sistema para maksimisahon sa pagbungkal ang mga donasyon nga traktor kag iban pa nga kagamitan sa produksyon halin sa mga ahensya sang estado kag mga pribado nga organisasyon.

Natukod ang kooperatiba kaangay sang galingan kag tindahan sang sandigan nga kinahanglanon. May kooperatiba man para mabaligya sa husto nga presyo ang ani kag mga produkto. Magluwas sa serbisyo kag barato nga presyo sang mga sandigan nga balaklon, dugang nga kita sa organisasyon ang makuha halin sa dibidendo. May mga kooperatiba nga nagaserbe nga kapital ang kita para makabakal sang kagamitan sa produksyon kaangay sang duta kag karabaw.

Pila lang ini sa madamo nga kadalag-an sang kahublagan mangunguma sa rehiyon. Padayon nila ini nga ginapangapinan batuk sa ginpasingki nga presensya kag tayuyon nga atake sang rehimen Marcos kag sang mga yunit sang 8th ID sa ila komunidad. Sa atubang sang terorismo sang estado, ining mga kadalag-an kag inagihan ang magaserbe nga materyal nga basehan para mas pa nga pangapinan sang mga mangunguma ang ila kabuhi kag palangabuhian, kag ipakig-away ang isa ka sosyedad nga matuod nga demokratiko kag hilway.