Sadtong Septyembre 21, naglupok sa tiilan sang Mendiola ang nagalumapaw nga kaakig sang pamatan-on sa lapnagon nga korapsyon kag indi pagpasabat sang pinakataas nga mga opisyal sang pungsod. Madamo sa mga pamatan-on nga ini naghalin sa mga imol sa komunidad. Puno sang kaisog kag kakahas, ginkumprontar nila ang mga pulis nga madugay na nga nagapigos sa kasubong nila nga imol. Maathag ang ila panan-awan nga ang mga pulis nagapangapin sa mga nagapamigos nga nagahari nga sahi. Indi sila magpakugmat. Ila ginbalewala ang tirgas, bomba sang tubig, kag mga batuta. Maathag sa ila ang kahustohan sang ila ginapakig-away.

Suno sa datos sang estado sadtong Hunyo 2025, mga 20.2 milyon ang mga pamatan-on ukon mga edad 15-24, halin sa kabug-osan nga populasyon sang pungsod nga 116.9 milyon. Ang 19.66 milyon sa ila lumos sa kaimolon. Yara sa 7.2 milyon ka pamatan-on ang wala naga-eskwela, samtang mga 2.36 milyon sang pamatan-on ang wala naga-eskwela kag wala man nagatrabaho, 50.3% diri mga lalaki kag 49.7% mga babaye.

Tungod sang grabe nga kaimolon, napilitan ang mga pamatan-on nga Pilipino nga temprano pa magpangita sang trabaho imbes nga mag-eskwela. Apang madamo sa ila ang wala sang makita nga desente nga trabaho tungod sa krisis sa atrasado nga ekonomiya. Ginabug-os nila ang dako nga bahin sang sahing mala-proletaryado. Kabahin man sila sang linaksa nga reserba nga kusog pangabudlay sa kasyudaran. Nagakita lang sila sa pagsulod sa bisan ano nga indi regular nga trabaho. Ang iban sa ila natulod sa mga anti-sosyal nga trabaho tungod wala na sila sang iban pa nga makadtuan.

Ang mga imol nga pamatan-on, upod ang ila mga pamilya, wala sang desente nga puluy-an. Ginatos ka libo nga pamilya ang nagapuyo sa mga lugar nga ginalumos sang baha kada mabaskog ang ulan. Mapintas nga gina-demolis ang ila mga komunidad ukon indi gani ginasunog ang ila mga kabalayan agud palayason sila kag ibaligya ang duta nga ginapatindugan sang ila mga balay sa mga dalagko nga kumprador kag dumuluong nga negosyante.

Kasubong sang ila mga ginikanan, biktima sila sang korapsyon, kapabayaan kag pasismo sang estado. Sila ang mga nangin saksi kag biktima sang madugo nga gyera kontra droga sang nagligad nga rehimen Duterte nga nagapadayon tubtob sa subong. Masami nga target sila sang abuso kag brutalidad sang mga pulis kag ginagamit sa ila iligal nga aktibidad. Kasubong sang malapad nga pumuluyo, nagahandum sila sang sosyal nga pagbag-o, kag kahibalo sila, bilang pamatan-on, ila katungdanan nga bag-uhon ang sosyedad.

Ang papel sang pamatan-on sa pagsulong sang pungsodnon nga demokrasya

Malahalon ang papel sang pamatan-on sa paghimakas sang pumuluyong Pilipino para sa pungsodnon nga kahilwayan kag demokrasya. Suno kay Jose Maria Sison, tagtukod sang Kabataang Makabayan (KM) kag sang Partido Komunista sang Pilipinas, kinahanglan mag-organisa sang mga pamatan-on agud pamatukan ang mga kontra-pumuluyo nga mga patakaran kag ipakigbato ang kaayuhan nila bilang mga pamatan-on kag kabahin sang pumuluyo.

Sadtong dekada 1960, nagpanguna ang KM sa paglunsar sang mga pungsodnon demokratikong paghimakas. Militante ini nga namuno kag nag-organisa sang mga pamatan-on sa mga eskwelahan, pabrika, mga propesyunal kag sa mga komunidad. Pagkatapos nga ipatuman ang layi militar, madamo sa mga katapuan sini ang nagkadto sa kaumhan kag nagserbe nga binhi sang Bagong Hukbong Bayan sa lain-lain nga bahin sang pungsod.

Sa pakig-away sa diktadurya sadtong dekada 1970 tubtob 1986, nagtuhaw ang madamo pa nga mga grupo sang pamatan-on nga nagpakigbato kag nagsakripisyo para tapuson ang rehimen US-Marcos. Magluwas sa mga organisasyon sa mga eskwelahan, gintukod sang mga pamatan-on ang mga asosasyon sa komunidad. Lakip diri ang Kadena (Kabataan para sa Demokrasya at Nasyunalismo) nga nakabase kag ginabug-os sang mga pamatan-on sa komunidad. Gintukod ini sadtong 1984 sa Silang, Cavite agud hugpongon ang lain-lain nga mga organisasyon sang pamatan-on sa komunidad sa balayon sang paghimakas para sa pungsodnon nga demokrasya.

Militante nga nag-organisa kag nagpahulag ang Kadena sang ginatos ka pamatan-on sa mga sentrong syudad kag madasig nga nagpalapad sa lain-lain nga bahin sang pungsod kaangay sang Southern Tagalog kag sa Visayas. Nangin kabahin man sila sa pagpalayas sa diktaduryang Marcos sadtong 1986. Nagdulog ang pag-organisa sang Kadena sang mga 1990. Sa espasyo nga ginbayaan sini, gintukod ang organisasyon nga Anakbayan, nga nag-organisa sang mga pamatan-on sa komunidad kag nangin kabahin sa pagpalayas sa rehimen Estrada sadtong 2001.

Ginpamatud-an sang mga grupong KM, Kadena kag sang iban pa nga organisasyon nga ang komunidad ang wala nagahubas nga bubon sang militante nga pamatan-on nga maisog kag makahas nga nagasulong sang kawsa sang pungsodnon-demokratikong handum sang pumuluyo.

Sa ginpakita nga militansya sadtong Septyembre 21, segurado nga mas pa magpagsik ang hublag sang mga pamatan-on, ilabi na halin sa mga imol sa komunidad, nga magkadto sa kadalanan kag sa kaumahan agud ipakigbato ang matuod nga sosyal nga pagbag-o kag kahilwayan nga madugay na ginahandum sang malapad nga pumuluyo.