Idi Setyembre 21, bimtak iti sakaanan ti Mendiola ti agburburek a pungtot ti kabataan iti nalawa a korapsyon ken kinaawan ti sungsungbatan dagiti kangatwan nga upisyal iti pagilyan. Adu kadagitoy a kabataan ket nagtaud kadagiti nakurapay a komunidad. Situtured a kinumpronta da dagiti pulis a nabayagen a mangilupit-lupit iti kapada da a nakurapay. Nalawag ti pannirigan da a dagiti pulis ket salaknib dagiti mangidadanes nga agar-ari a dasig. Saan da a nagpakigtot. Saan da nga ingkankano ti tirgas, bomba ti danum ken dagiti batuta. Nalawag kadakwada ti kinausto ti panaglaban.

Segun iti datos ti estado idi Hunyo 2025, adda iti 20.2 milyon dagiti kabataan wenno agtawen 15-24 anyos, manipud iti kabuklan a populasyon ti pagilyan a 116.9 milyon. Ti 19.66 milyon kadakwada ket naidalupo iti kinarigat. Adda iti 7.2 milyon ti kabataan a saan nga agad-adal, bayat nga adda iti 2.36 milyon ti kabataan a saan nga agis-iskwela ken saan met nga agtrabtrabaho. 50.3% ditoy ket lallaki ken 49.7% ket babbai.

Gubway ti nakaro a kinarigat, mapilpilitan dagiti kabataan a Pilipino a nasapa a mangged imbes nga agadal. Ngem adu kadakwada ti saan a makabirok ti disente a panggedan gapu iti krisis ti atrasado nga ekonomya. Bukbuklen da ti dakkel a paset ti dasig a mala-proletaryado. Isuda ket paset ti rinibribo a reserba a pigsa’t tegged iti kasyudadan. Makasapsapul da laeng iti pamastrekan iti kumporme a saan a regular a trabaho. Ti sumagmamano kadakwada ket naiduron kadagiti anti-sosyal nga aramid gapu ta awanen ti sabali a pamastrekan da.

Dagiti kabataan a nakurapay, kabilang dagiti pamilya da ket awanan ti nasayaat a pagtaengan. Ginasut a ribo a pamilya ket agnanaed kadagiti lugar a lumlumned iti layus tunggal napigsa ti tudo. Naranggas a mademdemolis dagiti komunidad da wenno mapupuoran dagiti balbalay da tapno pagtalawen isuda ken ilako ti daga a nakaitakderan dagiti balay da kadagiti dadakkel a kumprador ken gangannaet a negosyante.

Kas kadagiti nagannak da, biktima da ti korapsyon, panagbaybay-a ken pasismo ti estado. Isuda dagiti nagbalin a saksi ken biktima ti nadara a gera a kontra droga ti napalabas a rehimen Duterte nga agtultuloy agingga iti agdama. Masansan a puntirya isuda ti abuso ken brutalidad dagiti pulis ken ar-aramaten kadagiti iligal nga aktibidad da. Kas ti nalawa nga umili, agtartarigagay da ti panagbalbaliw iti gimong, ken ammo da, kas kabataan, ti rebbengen da a baliwan ti gimong.

Ti akem ti kabataan iti panangiyabante iti nailyan a demokrasya

Napateg ti akem ti kabataan iti dangadang ti umili a Pilipino para iti nailyan a wayawaya ken demokrasya. Segun ken Jose Maria Sison a nangibangon ti Kabataang Makabayan (KM) ken Communist Party of the Philippines, kasapulan nga agorganisa dagiti kabataan tapno labanan dagiti kontra-umili a patakaran ken ilaban ti pagimbagan da kas kabataan ken paset ti umili.

Idi dekada 1960, inyuna ti KM ti panangisayangkat kadagiti nailyan demokratiko a dangadang. Militante a nangidaulo daytoy ken nagorganisa kadagiti kabataan kadagiti pagadalan, pabrika, kadagiti propesyunal ken kadagiti komunidad. Kalpasan a maiyatnag ti Martial Law, adu kadagiti kameng daytoy ket nagturong iti kaaw-awayan ken nagserbi a bin-i ti New People’s Army iti nadumaduma a paset ti pagilyan.

Iti panaglaban iti diktadura idi dekada 1970 agingga 1986, timmaud dagiti adu pay a grupo ti kabataan a limmaban ken nagsakripisyo tapno gibusan ti rehimen US-Marcos. Malaksid kadagiti organisasyon kadagiti pagadalan, binukel dagiti kabataan dagiti timpuyog iti komunidad. Kabilang ditoy ti Kadena (Kabataan para sa Demokrasya at Nasyunalismo) a nakabase ken bukbuklen dagiti kabataan iti komunidad. Naibangon daytoy idi 1984 idiay Silang, Cavite tapno pagkaykaysaen ti nadumaduma nga organisasyon ti kabataan iti komunidad iti balangkas ti dangadang para iti nailyan a demokrasya.

Ti Kadena ket militante a nagorganisa ken nagpatignay ti ginasut a kabataan kadagiti sentro ti syudad ken napaspas a nagpalawa iti nadumaduma a paset ti pagilyan kas iti Southern Tagalog ken Visayas. Nakipaset da met iti panangpadisi iti diktadura a Marcos idi 1986. Simmardeng ti panagorganisa ti Kadena idi 1990. Iti baet daytoy ket naitakder ti organisasyon nga Anakbayan, a nagorganisa kadagiti kabataan iti komunidad ken nakipaset iti panangpadisi iti rehimen Estrada idi 2001.

Pinaneknekan dagiti grupo a KM, Kadena ken dadduma pay nga organisasyon a ti komunidad ket saan a maatyanan a bubon ti militante a kabataan a natured ken agresibo a mangiyab-abante ti nailyan-demokratiko a tarigagay ti umili.

Iti impakita da a militansya idi Setyembre 21, sigurado nga ad-adda pay a rumegta ti panagtignay dagiti kabataan, nangruna manipud kadagiti nakurapay a komunidad, nga agturong iti kalsada ken iti kaaw-awayan tapno ilaban ti pudno a panagbalbaliw iti gimong ken wayawaya a nabayagen a tartarigagayan ti nalawa nga umili.