Ikaduha ang Eastern Visayas sa may pinakagamay nga isip sang mga mangunguma nga may duta, kag ikaapat sa may pinakadamo nga wala sang kaugalingon nga duta. Patimaan ini sang padayon nga pyudal kag mala-pyudal nga paghimulos nga ginaantus sang mga mangunguma diri.

Sa rehiyon, ginabana-bana nga 17.6% lang sang masobra 1.89 milyon nga mangunguma ukon 209,240 ang makabig nga may “kaugalingon nga duta”, samtang 82.4% ukon 980,000 ang wala sang kaugalingon nga duta nga pwede pa nga maghabok kon idugang ang 84,825 nga may “kaugalingon nga duta” apang yara sa kategorya nga “owner-like possession” ukon may mga gina-okupar nga duta apang wala sang kaugalingon nga titulo kag bulnerable nga mapalayas sa duta nga ginatalauma. Samtang, 5,835 ka ektarya sang mga ulumhan sa rehiyon ang ginapanag-iyahan lang sang 97 ka korporasyon.

Mga 67% sang mga ulumhan sa rehiyon ang natalana mayor sa cash crop ukon produktong pang-eksport para sa dumuluong nga merkado. Ang rehiyon ika-anum nga nagapanguna nga prodyuser sang lubi kag ikaduha naman sa abaka. Nagalab-ot naman sa 23.6% nga kabug-osan nga kalaparon sang mga ulumhan sa rehiyon ang ginatamnan sang humay. Mayor nga nagasalig pa gihapon sa tubig-ulan ang mga humayan. Sadtong 2014-2024, yara sa 1,023 ka ektarya lang sang talamnan sang humay ang dugang nga nagabenepisyo sa serbisyong patubig.

Kalabanan sa mga ulumhan nagasalig pa gihapon sa karabaw, pagwaswas sang naani nga humay kag mano-mano nga pagbayo sang humay. May masobra 4,000 ka barangay sa rehiyon, apang 129 lang ang traktora, 2,586 lang ang harvester tresher, kag 1,199 ka galingan sang humay. Pipila lang ka agalon mayduta ang may kontrol sa iban pa nga importante nga kagamitan sa produksyon.

Sa mga humayan, koprasan kag abakahan, lapnagon ang mga sistema nga 75-25 kag 50-50 sa arkila sa duta. Yara man ang sistema sang “tersya” nga sa aktwal 75-25 gihapon. Sa aktwal, mas manubo pa ang ginakita sang mga mangunguma tungod gina-abaga nila ang halos tanan nga gasto sa produksyon.

Grabe man ang usura sa rehiyon. May 3,175 ka isip sang nagapautang kon diin 73% sini mga indibidwal nga nagapautang. Ginahimuslan man sang mga institusyon nga microfinancing ang sitwasyon sang mga mangunguma. Sa isa ka pagtuon, nagalab-ot sa 144%-163% ang interes sini sa sulod sang anum ka bulan ukon 24%-27% kada bulan.

May yara man sistema sang “cash to palay” nga pagpautang nga masami sa mga lugar nga may malagpad nga humayan. Sa sistema nga ini, kada ₱1,000 nga ginapautang antes ang ani dapat bayaran sang duha ka sako nga humay kon nakaani na. Magaguwa nga ₱10 kada kilo ang pagbakal sang humay bisan nga ₱15 na ang kinaandan nga baklanay sini sa merkado.

Nagaluntad man ang sistema nga prenda, nga nangin pamaagi man sang pagpang-agaw sang duta. Isa pa ka halimbawa sang usura sa rehiyon amo ang pagprenda sang ATM sang mga manunudlo ukon indi gani honorarium sang mga opisyal kag empleyado sang barangay. Sa isa ka pagtuon, yara sa 6-9% ang nakuha nga interes sang usurero kada bulan base sa kon ano nga kwarter sang honorarium ang iprenda.

Nagaluntad man ang barat nga pasweldo kon diin pinakataas na ang ₱350 nga bayad sa mga panday, paghawan sa humayan kag kalubihan. Sa pagpang-kopra, yara sa ₱5 kada puno ang sweldo sa pagsaka sang bunga, ₱15 kada 100 ka bilog nga paghakot sang lubi, kag ₱30-₱35 kada 100 ka bilog nga pagbunot. Sa iban nga lugar, kada sako ang bayad sa paghakot nga nagalab-ot sa ₱3 kada kilo sa masobra duha ka kilometro nga paghakot sang produkto.

Sa pag-ani sang humay, lapnagon ang sistema nga “winalo” samtang may iban naman nga “inapat ukon kwarta parte”. Sa sistema nga ini, kada walo ukon apat ka gantang ukon sako sang naani nga humay, pito ukon tatlo ang nagakadto sa tag-iya sang duta kag isa lang ang sa naga-ani.

Lapnagon man ang pagpangdaya sa baligyaanay sang produkto paagi sa pagpangdaya sa timbang. Sa lubi, mataas ang gintalana nga tantos sang kaltas tungod sa resiko ukon moisture content. Sa isa ka pagtuon, nagalab-ot sa 56 ka kilo ang ginakaltas sa 600 kilo sang kopra tungod sa pagkwenta sa resiko. Gani sa presyo nga ₱20 kada kilo, yara sa ₱1,120 ang nagakakuha sang agalon mayduta-komersyante, kada 100 kilo sang kopra.

Sa atubang sang sampaw-sampaw nga problema sang mga mangunguma sa Eastern Visayas kag sa bug-os nga pungsod, wala sila sang iban nga direksyon kundi ang kolektibo nga maghulag para papason ang peste nga rehimen Marcos, kag gabuton ang pyudal kag mala-pyudal nga paghimulos nga ila ginaantus matag-adlaw.