Ikaduha ang Eastern Visayas sa adunay pinakagamay nga ihap sa mga mag-uumang adunay kaugalingong yuta ug ikaupat sa adunay pinakadaghang walay kaugalingong yuta. Timaan kini sa nagpadayong pyudal ug semipyudal nga pagpahimulos nga nasinati sa mga mag-uuma dinhi.

Sa rehiyon, gibanabanang 17.6% lamang sa kapin 1.89 milyong mag-uuma o 209,240 ang matawag nga adunay “kaugalingong yuta”, samtang 82.4% o 980,000 ang walay kaugalingong yuta nga posible pang mudaku kung idugang ang 84,825 adunay “kaugalingong yuta” apan anaa sa kategoryang “owner-like possession” o adunay mga ginaukupang yuta apan walay kaugalingong titulo ug bulnerableng mapalayas sa yutang giugmad. Samtang, 5,835 ektarya sa mga umahan sa rehiyon ang gipanag-iya sa 97 lamang ka korporasyon.

Anaa sa 67% sa mga umahan sa rehiyon ang nakatagana nag-una sa cash crop o produktong pang-eksport alang sa langyawng merkado. Ang rehiyon ang ika-unum sa nag-unang prodyuser sa lubi ug ikaduha usab sa abaka. Mokabat usab sa 23.6% sa kinatibuk-ang gilapdon sa mga umahan sa rehiyon ang ginatamnan og humay. Nag-unang nagsalig pa gihapon sa tubig-ulan ang mga humayan. Niadtong 2014-2024, anaa sa 1,023 ektarya lamang nga humayan ang dugang nga nakapahimulos sa serbisyong patubig.

Kadaghanan sa mga umahan nagsalig pa gihapon sa kabaw, pagyagyag sa mga ani ug manu-manong paglubok sa humay. Adunay kapin 4,000 ka barangay sa rehiyon, apan 129 lamang ang traktora, 2,586 lamang ang harvester tresher, ug 1,199 ang galingan sa humay. Pipila ka agalong yutaan lamang ang adunay kontrol sa uban pang mahinungdanong himan sa produksyon.

Sa mga humayan, koprasan ug abakahan, kaylap ang sistemang 75-25 ug 50-50 sa abang sa yuta. Nagtunhay usab ang sistemang “tinulo” (1/3) nga sa aktwal 75-25 usab. Sa aktwal, layong mas ubos pa ang kita sa mga mag-uuma tungod kay ginaabaga nila ang halos tanang gasto sa produksyon.

Grabe usab ang usura sa rehiyon. Adunay 3,175 ka lenders kung asa 73% niini ang mga indibidwal nga nagpautang. Gipahimuslan usab sa mga institusyong microfinancing ang sitwasyon sa mga mag-uuma. Sa usa ka pagtuon, mikabat sa 144%-163% ang ganansya niini sulod sa unum ka bulan o 24%-27% matag bulan.

Aduna usay sistemang “cash to palay” nga pagpautang nga sagad sa mga lugar nga adunay lapad nga humayan. Niining sistemaha, matag ₱1,000 nga gipautang ayha ang ting-ani, kinahanglang bayran og duha ka sakong humay kung naka-ani na. Mogawas nga ₱10 matag kilo ang pagpalit sa humay bisan og ₱15 na ang sagad nga kumpra niini sa merkado.

Nagtunhay usab ang sistemang prenda, nga nahimong pamaagi usab sa pagpangilog sa yuta. Lain pang pananglitan sa usura sa rehiyon mao ang pagprenda sa ATM sa mga magtutudlo o kaha ang honorarium sa mga upisyal ug empleyado sa barangay. Sa usa ka pagtuon, anaa sa 6%-9% ang nakuhang ganansya sa usurero matag bulan subay sa kung unsang kwarter sa honorarium ang iprenda.

Nagtunhay usab ang ubos kaayong suhulan diin pinakataas na ang ₱350 nga bayad sa mga panday, paghawan sa humayan ug lubihan. Sa pagkopra, anaa sa ₱5 matag punuan ang suhol sa pagsaka sa bunga, ₱15 matag 100 ka lugas sa paghakot sa lubi, ug ₱30-₱35 matag 100 ka lugas sa pagbunot. Sa laing dapit, kada sako ang bayad sa paghakot nga moabot sa ₱3 matag kilo sa kapin duha ka kilometrong paghakot sa produkto.

Sa pag-ani sa humay, kaylap ang sistemang “winalo” (1/8) samtang adunay pipila nga “inupat” (1/4). Sa maong sistema, sa matag walo o upat ka ganta o sako sa naaning humay, pito o tulo mapadulong sa tag-iya sa yuta ug usa lamang ang sa nag-ani.

Kaylap usab ang pagpanikas sa pagpalit sa produkto pinaagi sa paglimbong sa timbang. Sa lubi, taas ang ginatakdang tantos sa kibhang tungod sa resiko o moisture content. Sa usa ka pagtuon, mikabat sa 56 ka kilo ang ginakibhang sa 600 ka kilo sa kopra tungod sa pagkwenta sa resika. Maong sa presyong ₱20 matag kilo, anaa sa ₱1,120 ang nakuha sa agalong yutaan-komersyante sa kada 100 kilo sa kopra.

Atubangan sa patung-patong nga problema sa mga mag-uuma sa Eastern Visayas ug sa tibuok nasud, wala silay laing direksyon kundili ang kolektibong molihok aron pukanon ang pesteng rehimeng Marcos, ug ibton ang pyudal ug semipyudal nga pagpahimulos nga ilang nasinatian matag adlaw.