Maikadwa ti Eastern Visayas kadagiti addaan kabassitan a bilang dagiti mannalon nga addaan bukod a daga, ken maikapat iti kaadwan nga awanan ti bukod a daga. Pakakitaan daytoy ti agtultuloy a pyudal ken malapyudal a panaggundaway a mapadpadasan dagiti mannalon ditoy.

Iti rehiyon, mapatta-patta a 17.6% laeng ti nasurok 1.89 milyon a mannalon wenno 209,240 ti maibilang nga addaan “bukod a daga,” idinto nga 82.4% wenno 980,000 ti awanan bukod a daga a mabalin pay a dumakkel nu inayon ti 84,825 nga addaan “bukod a daga” ngem adda iti kategorya nga “owner-like possession” wenno addaan ti ok-okuparen a daga ngem awanan ti bukod a titulo ken bulnerable a mapatalaw manipud iti daga a taltalonen na. Kabayatanna, 5,835 ektarya dagiti talon iti rehiyon ti tagikwa laeng ti 97 a korporasyon.

Adda iti 67% dagiti kataltalonan iti rehiyon ket kangrunaan a naisangrat para iti cash crop wenno produkto a pang-eksport para iti gangannaet a merkado. Ti rehiyon ket maikainnem iti kangrunaan a prodyuser ti niyog ken maikadwa met iti abaka. Dumandanon met iti 23.6% ti kabuklan a kinalawa dagiti kataltalonan iti rehiyon ken mamulmulaan ti pagay. Kangrunaan a nakasanggir pay latta iti tudo dagiti kapagayan. Idi 2014-2024, adda iti 1,023 ektarya laeng a kapagayan ti nayon a nakinabang iti serbisyo a padanum.

Kaadwan kadagiti kataltalonan ket nakasanggir pay laeng iti nuang, panagibasnut ken manu-mano a panagbayo ti pagay. Adda ti nasurok a 4,000 a barangay iti rehiyon, ngem 129 laeng ti traktora, 2,586 laeng ti harvester tresher ken 1,199 a kiskisan ti irik. Manmano laeng nga apo’t daga ti addaan kontrol iti dadduma pay a napapateg a ramit iti produksyon.

Kadagiti kapagayan, pagkopraan ken abakaan, nasaknap dagiti sistema ti 75-25 ken 50-50 nga abang iti daga. Adda met ti sistema a “tinulo” (1/3) nga iti aktwal ket 75-25 met laeng. Iti aktwal, adayo a nababbaba pay ti masapsapulan dagiti mannalon gapu ta bakbaklayen da ti dandani amin a gastos iti produksyon.

Nakaro met ti usura iti rehiyon. Adda ti 3,175 a bilang ti agpapautang nu sadinno a 73% ditoy ket dagiti indibidwal nga agpapautang. Gungundawayan met dagiti institusyon a microfinancing ti sitwasyon dagiti mannalon. Iti maysa a panagadal, dumandanon iti 144%-163% ti ganansya daytoy iti uneg ti innem a bulan wenno 24%-27% iti tunggal bulan.

Adda met ti sistema a “cash to palay” a panagpautang a kadawyan kadagiti lugar nga addaan nalalawa a kapagayan. Iti daytoy a sistema, tunggal ₱1,000 a maipapautang sakbay ti panagaani ket kasapulan a bayadan ti dua a sako ti irik nu nakaanin. Rumwar a ₱10 tunggal kilo ti panaggatang iti irik uray nu ₱15 ti kadawyanen a panaggatang ditoy iti merkado.

Agraraira met ti sistema a prenda wenno salda, nga agbalbalin a pamuspusan met laeng iti panagkamkam ti daga. Maysa pay nga ehemplo ti usura iti rehiyon ket ti panagisalda ti ATM dagiti manursuro wenno honorarium dagiti upisyal ken empleyado ti barangay. Iti maysa a panagadal, adda iti 6-9% ti ganansya a maal-ala ti usurero kada bulan depende nu anya a kwarter ti honorarium a maisalda.

Agraraira met ti barat a patangdan nu sadinno a kangatwanen ti ₱350 a bayad kadagiti panday, panagdalus iti kapagayan ken kaniyogan. Iti panagkopras, adda iti ₱5 tunggal puon ti tangdan iti panaguli ti bunga, ₱15 tunggal 100 a pidaso iti panagbunag ti niyog ken ₱30-₱35 kada 100 pidaso iti panagbunot. Iti dadduma a lugar, kada sako ti bayad iti panagbunag a dumandanon iti ₱3 tunggal kilo iti nasurok dua a kilometro a panagbunag ti produkto.

Iti panagani ti pagay, nasaknap ti sistema a “winalo” (1/8) bayat nga adda met ti sumagmamano nga “inupat” (1/4). Iti daytoy a sistema, iti tunggal walo wenno uppat a salop wenno sako ti naani nga irik, pito wenno tallo ket mapan iti makinbagi iti daga ken maysa laeng iti nagani.

Nasaknap met ti panagsaur iti linnakuan ti produkto babaen ti panagsaur iti timbang. Iti niyog, nangato ti maikedkeddeng a tantos ti maikissay gapu iti resiko wenno moisture content. Iti maysa a panagadal, dumanon ti 56 a kilo ti maikiskissay iti 600 a kilo ti kopra gapu iti panagkwenta iti resiko. Isu nga iti presyo a ₱20 tunggal kilo, adda iti ₱1,120 ti maal-ala ti apo’t daga-komersyante kada kilo ti kopra.

Iti sango ti agtutuon a parikut dagiti mannalon iti Eastern Visayas ken iti intero a pagilyan, awan ti sabali a turong da nu di ti kolektibo nga agtignay tapno pukawen ti peste a rehimen Marcos ken paruten ti pyudal ken malapyudal a panaggundaway a sagsagabaen da ti inaldaw-aldaw.