Ikaduha an Eastern Visayas ha may pinakaguti nga ihap han mga parag-uma nga may kalugaringon nga tuna, ngan ika-upat naman ha may pinakadamo nga waray kalugaringon nga tuna. Pangilal-an ini han padayon nga pyudal ngan bagapyudal nga paniniyupi nga nahiaaguman han mga parag-uma dinhi.

Ha rehiyon, gintatantiya nga 17.6% la han masobra 1.89 kamilyon nga parag-uma o 209,240 an mahikokonsidera nga may “kalugaringon nga tuna,” samtang 82.4% o 980,000 an waray kalugaringon nga tuna nga poyde pa nga lumobo kun idudugang an 84,825 nga may “kalugaringon nga tuna” kundi aada ha kategoriya nga “owner-like possession” o may mga gin-ookuparan nga tuna kundi waray kalugaringon nga titulo ngan bulnerable nga mapalayas ha tuna nga ginhuhulad. Samtang, 5,835 kaektarya han mga umhanan ha rehiyon an pananag-iya la han 97 nga korporasyon.

Aada ha 67% han mga umhanan ha rehiyon nakaalutaga prinsipal ha cash crop o produkto nga pan-eksport para ha langyaw nga merkado. Ika-unom an rehiyon ha nangunguna nga prodyuser han lubi ngan ikaduha naman ha abaka. Naabot naman ha 23.6% han kabug-usan nga kahiluagon han mga umhanan ha rehiyon an gintatanuman han humay. Prinsipal nga nakasarig pa gihap ha tubig-uran an mga kahagnaan. Hadton 2014-2024, aada ha 1,023 kaektarya la han tanuman han humay an dugang nga nagbenepisyo ha patubig nga serbisyo.

Kadak-an ha mga umhanan nakasarig pa gihap ha karabaw, paggiok han mga ani ngan manwal nga pagbabayo han humay. Mayda masobra 4,000 nga barangay an rehiyon, kundi 129 la an traktora, 2,586 la an harvester tresher, ngan 1,199 nga molinuhan han humay. Pipira la nga agaron may tuna an may kontrol ha iba pa nga importante nga higamit ha produksyon.

Ha mga kahagnaan, koprasan ngan kaabakhan, samwak an mga kondisyon nga 75-25 ngan 50-50 ha tuna. Aada liwat an kondisyon nga “tinulo” nga ha aktwal 75-25 gihap. Ha aktwal, hirayo ngan himubo pa an kinikita han mga parag-uma tungod kay ginsusugbong nira an haros tanan nga gastos ha produksyon.

Grabe gihap an usura ha rehiyon. Mayda 3,175 nga ihap han mga nagpapautang kun diin 73% hini mga indibidwal nga nagpapautang. Ginsisingabot gihap han mga microfinancing nga institusyon an sitwasyon han mga parag-uma. Ha usa nga pag-aram, naabot ha 144-163% an tubo hini sakob han unom kabulan o 24-27% kada bulan.

Mayda liwat kondisyon nga “cash to palay” nga pagpapautang nga kasagaran ha mga lugar nga mayda higluag nga kahagnaan. Hini nga kondisyon, kada ₱1,000 nga ginpapautang antes an kat-ani kinahanglan baydan hin duha kasako nga humay kun nakapangani na. Magawas nga ₱10 kada kilo an pagpalit han humay bisan kun ₱15 na an kasagaran nga pamalit hini ha merkado.

Naeksister liwat an sistema nga prenda o sangla, nga nagigin pamaagi liwat han panlulupot han tuna. Usa pa nga pananglitan han usura ha rehiyon an pagpiprenda han ATM han mga magturutdo o diri ngani honorarium han mga upisyal ngan empleyado han baryo. Ha usa nga pag-aram, aada ha 6-9% an nakukuha nga tubo han userero kada bulan basar ha kun ano nga kwarter han honorarium an igpiprenda.

Naeksister gihap an ura-ura kabarato nga suhol diin pinakahitaas na an ₱350 nga bayad ha mga panday, paghahawan han kahagnaan ngan kalubian. Ha pagkokopras, aada ha ₱5 kada puno an bayad ha pagsaka han bunga, ₱15 kada 100 kabuok ha paghakot han lubi ngan ₱30-35 kada 100 kabuok ha pagbunot. Ha iba nga lugar, kada sako an bayad ha pagsabak nga naabot han ₱3 kada kilo ha masobra duha kakilometro nga pagsabak han produkto.

Ha pag-ani han humay, samwak an kaayusan nga “winalo” samtang may pira naman nga “inupat”. Hini nga kaayusan, ha kada walo o upat kagantang o sako han naani nga humay, pito o tulo an nahingangadto ha tag-iya han tuna ngan usa la an ha nag-ani.

Hiluagan gihap an panlimbong ha pagbaligya han produkto pinaagi han panlimbong ha timbangan. Ha lubi, hitaas an igintatalaan nga porsyento han iban tungod ha resiko o moisture content. Ha usa nga pag-aram, inabot ha 56 kakilo an gin-iiban ha 600 kakilo nga kopra dara han pagkwenta ha resiko. Sanglit ha presyo nga ₱20 kada kilo, aada ha ₱1,120 an nakukuha han agaron maytuna-komersyante.

Atubangan han luun-luon nga problema han mga parag-uma ha Eastern Visayas ngan ha bug-os nga nasud, waray hira iba nga direksyon kundi an kolektibo nga gumios para tapuson an peste nga rehimen Marcos, ngan gabuton an pyudal ngan malapyudal nga paniniyupi nga matag-adlaw nira nga nahiaaguman.