Panahon naman sang tig-ululan gani masako ang pamilya ni Marilyn, isa ka mangunguma sa isa ka larangan gerilya sa Eastern Visayas, sa pagtanum sang upland rice. Sang nagligad, solo ang pamilya niya ang nagaabaga sa mga mabug-at nga trabaho sang paghanda sang duta tubtob sa pagtanum sang humay para may makaon. Apang subong nga tuig, isa ka bug-os nga yunit sang Bagong Hukbong Bayan (BHB) ang mangin kabulig nila.

Nagakinahanglan sang malawig nga panahon kag maid-id ang produksyon sang upland rice. Antes pa magtanum sang binhi, kinahanglan nga sugdan ang pagkaingin sa mga bulan sang Marso ukon Abril. Sa kagulangan, pila ka beses nga kinahanglan utdon ang puno antes ini sunugon. Kinahanglan nga hawanan ang puna sang duta sang mga hilamon nga nagtubo antes mapatigayon ang aktwal nga pagtanum. Lima ka bulan ang siklo sang pagtanum, gani Septyembre ukon Oktobre pa makapatubas ang pamilya ni Marilyn. Tungod nagasalig sa ulan, duha ka beses lang sa isa ka tuig ang siklo sang pagtanum.

Kon may kaugalingon tani nga ulumhan sanday Marilyn, indi nila ini kinahanglan nga himuon. Apang tungod monopolisado sang lokal nga agalon mayduta ang mga ulumhan, ginatabog ang mga kasubong nila sa mga prontyera kon diin obligado nga magkaingin para may duta nga matamnan. Kon mag-agsa naman sila sa mga agalon mayduta, pierde sila sa kadakuon sang gasto sa produksyon.

“Paantus gid ang pyudalismo tungod atrasado ang produksyohn. Paisa-isa kag mano-mano nga gina-ani ang humay kag tuman ka hinay sini,” paathag ni Ka Lean, isa sa mga Pulang hangaway nga nagpakigbahin sa pagtanum. Samtang, nagakita ang agalon mayduta, may ani man ukon wala.

Sa bug-os nga proseso nga ini, pinakamaayo ang kooperasyon sa pagpanguma. Sa rehiyon, ginatawag ini nga araglayon ukon tiklos. Katuyuan sini nga padasigon ang maid-id nga proseso sang produksyon sang bugas.

Subong nga panahon sang habagat, plano sang yunit ni Ka Lean nga magbulig sa produksyon sang anum ka pamilya sang imol nga mangunguma agud ipakita ang kaayo sang kolektibo nga pagtrabaho. Makabulig man ini para maengganyo sila nga magtukod sang asosasyon nga magadumala sang lain-lain nga dagway sang buligay kag tungaay sa pagtrabaho kag ani.

“Indi sa tanan nga panahon yara ang hukbo. Kinahanglan man namon nga madeploy sa iban nga erya. Ang asosasyon ang magapaseguro nga magapadayon ang ila buligay,” paathag ni Ka Lean.

Apang may mas malahalon nga katuyuan ang pagtukod sang asosasyon, pagduon niya. Kinahanglan nga atubangay nga hangkaton sang masang mangunguma ang gahum sang agalon mayduta paagi sa paghimakas kontra-pyudal. Diri nila magiit ang pagpanubo sang arkila sa duta, pagpasaka sang sweldo sang mga mamumugon sa uma, pagdula sang usura, pagpasaka sang presyo sang produktong agrikultura, kag iban pa. Sa amo sini, makaangkon sila sang mga malahalon nga eksperyensiya kag kahanason sa pag-atubang sa kaaway sa sahi, sa paggiit sa ila kinamatarung, pagbuyagyag sa kaaway, kag paggiit sang ila mga demanda.

Kadungan sini, dapat nga magpakigbahin ang masang mangunguma sa armadong paghimakas, nga amo ang nagapanguna nga porma sang demokratikong rebolusyon sang banwa. Paagi lang sini madepensahan sang hukbo kag masa ang mga kadalag-an sang paghimakas kontra-pyudal. Labaw sa tanan, mawasak lang ang monopolyo sa duta kag gahum sa kaumhan sang agalon mayduta kon pakig-awayan ini sang masang armado.

Bilang mersenaryong hukbo sang nagahari nga sahi, ang pasistang pwersa militar kag pulis sang reaksyonaryong estado sobra ka mapiguson sa mga asosasyon mangunguma. Sa pagkamatuod, sa baryo nila Marilyn, grabe ang pagbagsak sang produksyon tungod sa militarisasyon. Mas nalimitahan ang oras sang pagtrabaho sa ulumhan sang mga mangunguma kag nahadlok man sila nga magkadto diri kon may operasyon. Dugang nga paantus ini sa ila sa tunga sang krisis sa lana, samtang ang mga pasista sa baryo nagapatawhay lang, nagasugal kag naga-inum pero nagasweldo sang dako.

“Sweldado na sila sang pumuluyo pero nagapanghadlok kag paantus lang sila sa amon,” siling ni Marilyn. “Ang BHB, sila ang nagabulig sa amon nga pauswagon ang amon produksyon.”

Lubos ang kalipay sang iya pamilya nga makabulig ang hukbo sang banwa sa pagpapagsik sang produksyon kag pagpabakod sang asosasyon sang mga mangunguma sa ila baryo.